Feynman Fizik Dersleri, Richard Feynman (Alfa Bilim -120)

Eylül 07, 2016 , , , , , ,




Feynman

FİZİK DERSLERİ


Yeni Milenyum Basımı
Cilt I: MEKANİK, IŞINIM, ISI


Feynman-Leighton-Sands

Bu üç cilt ek­sik­siz pe­da­go­jik bir ça­lış­ma­dır. Ay­rı­ca Feyn­man’ın 1961-64 yıl­la­rı ara­sın­da, Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sün­de (Cal­tech) alan­la­rı­na ba­kıl­mak­sı­zın bü­tün bi­rin­ci ve ikin­ci sı­nıf öğ­ren­ci­le­ri­nin ih­ti­ya­cı ol­du­ğu li­sans fi­zik ders­le­ri­nin ta­rih­sel bir kay­dı­dır.

Feynman Dersleri’nin I. Cildi, 1961-62 aka­de­mik yı­lın­da Ca­li­for­ni­a Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sün­de (Cal­tech) Prof. R.P. Feyn­man ta­ra­fın­dan gi­riş fi­zi­ği der­si ola­rak ve­ril­miş olan bir kon­fe­rans­lar di­zi­si­ne da­yan­mak­ta­dır; tüm Cal­tech bi­rin­ci ve ikin­ci sı­nıf öğ­ren­ci­le­ri­nin al­dı­ğı iki-yıl­lık gi­riş der­si­nin ilk yı­lı­nı kap­sa­mak­ta­dır; ikin­ci yı­lı kap­sa­yan ben­zer bir di­zi de1962-63’te bu­nun pe­şin­den gel­miş­ti. Kon­fe­rans­lar, dört-yıl­lık prog­ram için­de, gi­riş der­si­nin te­mel­den göz­den ge­çi­ri­li­şi­nin ana par­ça­sı­nı oluş­tur­mak­ta­dır. Kitap, alışıldık fiziğe giriş konularının dışına çıkar. Kuantum fiziğine giriş niteliği de taşıyan bu kitap, Feynman’ın dehasını ve en zor konuları basite indirme becerisini yansıtmaktadır.

Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri

I. Cilt: Me­ka­nik, Işı­nım, Isı



RICHARD FEYNMAN
1918’de New York’­ta do­ğan Ric­hard P. Feyn­man Dok­to­ra­sı­nı 1942’de Prin­ce­ton’­dan al­dı. Genç ol­ma­sı­na kar­şın, İkin­ci Dün­ya Sa­va­şı sü­re­sin­ce Los Ala­mos’­ta Man­hat­tan Pro­je­sin­de önem­li bir rol oy­na­dı. Da­ha son­ra, Cor­nell ve Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sün­de ders ver­di. 1965’te Sin-Iti­ro To­mo­na­ga ve Ju­li­an Schwinger ile bir­lik­te, ku­an­tum elekt­ro­di­na­mi­ğin­de­ki ça­lış­ma­la­rı ne­de­niy­le Fi­zik No­bel Ödü­lü­nü ka­zan­dı.
Dr. Feyn­man No­bel Ödü­lü­nü, ku­an­tum elekt­ro­di­na­mi­ği ku­ra­mı­nın prob­lem­le­ri­ni ba­şa­rıy­la çö­ze­rek ka­zan­mış­tı. Ay­rı­ca sı­vı hel­yum­da üs­tün akış­kan­lık ola­yı­nı açık­la­yan bir ma­te­ma­tik­sel ku­ram da ya­rat­mış­tı. Da­ha son­ra Mur­ray Gell-Mann ile bir­lik­te be­ta bo­zu­nu­mu gi­bi za­yıf et­ki­leş­me­ler ala­nın­da te­mel ça­lış­ma­lar yap­mış­tı. Son­ra­ki yıl­lar­da Feyn­man, yük­sek ener­ji­li pro­ton çar­pış­ma sü­reç­le­rin­de ken­di par­ton mo­de­li­ni ile­ri sü­re­rek, ku­ark ku­ra­mı­nın ge­liş­me­sin­de önem­li bir rol oy­na­mış­tı.
Bu ba­şa­rı­la­rın öte­sin­de, Dr. Feyn­man fi­zi­ğe ye­ni te­mel he­sap­la­ma yön­tem­le­ri ve gös­te­rim­le­ri ge­tir­miş­ti: en önem­li­si, her za­man her yer­de kul­la­nı­lan Feyn­man di­yag­ram­la­rıy­dı; her­hal­de bun­lar fi­zik­sel sü­reç­le­rin kav­ram­sal ha­le ge­ti­ri­lip he­sap­lan­ma yo­lu­nu ya­kın bi­lim ta­ri­hin­de di­ğer her for­ma­lizm­den da­ha faz­la de­ğiş­tir­miş­ti.
Feyn­man dik­ka­te de­ğer de­re­ce­de et­kin bir eği­tim­ciy­di. Sa­yı­sız ödül­le­ri ara­sın­dan, özel­lik­le 1972’de ka­zan­dı­ğı Öğ­re­tim İçin Oers­ted Ma­dal­ya­sıy­la övü­nür­dü. Öz­gün ola­rak 1963’te ba­sıl­mış olan Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri, Sci­en­ti­fic Ame­ri­kan’­da bir eleş­tir­men ta­ra­fın­dan “çe­tin, fa­kat bes­le­yi­ci ve lez­zet do­lu. 25 yıl­dır, öğ­ret­men­ler için ve en iyi baş­lan­gıç öğ­ren­ci­le­ri için yol gös­te­ri­ci­dir,” şek­lin­de be­tim­len­miş­ti. Mes­lek dı­şı ki­şi­le­rin fi­zik an­la­yış­la­rı­nı art­ır­ma­la­rı için, Dr. Feyn­man Fi­zik Ya­sa­la­rı Üze­ri­neve QED: Işık ve Mad­de­nin Aca­yip Ku­ra­mıki­tap­la­rı­nı yaz­mış­tı. Çok sa­yı­da ile­ri ya­yı­nın sa­hi­biy­di; tüm bun­lar araş­tı­rı­cı­lar ve öğ­ren­ci­ler için kla­sik kay­nak­lar ve ders ki­tap­la­rı ha­li­ne gel­miş du­rum­da­dır.
Ric­hard Feyn­man ya­pı­cı bir halk ada­mıy­dı. Chal­len­ger ko­mis­yo­nun­da­ki ça­lış­ma­sı çok iyi bi­lin­mek­te­dir, özel­lik­le onun o meş­hur so­ğu­tu­la­cak O-con­ta­la­rı­nın kı­rıl­gan­lı­ğı gös­te­ri­si, bir bar­dak buz­lu su ve bir C-kıs­ka­cın­dan baş­ka hiç­bir şey ge­rek­tir­me­yen o şık de­ney. Da­ha az bi­li­nen ise, Dr. Feyn­man’ın 1960’ta Ca­li­for­nia Dev­let Eği­tim Prog­ra­mı Ko­mi­te­si­ne kar­şı har­ca­dı­ğı ça­ba­la­rı­dır; ora­da ders ki­tap­la­rı­nın ba­ya­ğı­lı­ğı­nı pro­tes­to et­miş­ti.
Ric­hard Feyn­man’ın sa­yı­sız bi­lim­sel ve eği­tim­sel ba­şa­rı­la­rı­nın öy­kü­sü, onun in­san özü­nü ye­te­rin­ce an­la­ta­maz. Onun en tek­nik ya­yın­la­rı­nı bi­le bi­len her­han­gi bir okur ola­rak, Feyn­man’ın can­lı ve çok-yön­lü ki­şi­li­ği tüm ça­lış­ma­la­rın­da par­lar. Bir fi­zik­çi olu­şu ya­nın­da, de­ği­şik za­man­lar­da bir rad­yo ta­mir­ci­si, bir ka­sa açı­cı, bir ar­tist, bir dans­çı, bon­go ça­lı­cı­sı ve hat­ta Ma­ya hi­ye­rog­lif­le­ri­nin çö­zü­cü­süy­dü. Sü­rek­li ola­rak dün­ya­sı­nı me­rak eder­di, ör­nek gös­te­ri­len bir de­ne­yim­ciy­di.
Ric­hard Feyn­man 15 Şu­bat 1988’de Los An­ge­les’­te öl­dü.


Çeviri: Prof. Dr. Zekeriya Aydın
Yayına Hazırlayan: Doç Dr. Kerem Cankoçak
Editörler Kurulu
Prof. Dr. Durmuş Ali Demir (İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Fizik Bölümü)
Prof. Dr. İsmail Hakkı Duru (Emeritus Prof, IYTE)
Prof. Dr. Zekeriya Aydın (Emeritus Prof, Ankara Üniversitesi, Fizik Bölümü)
Prof. Dr. Ömer Faruk Dayı (İstanbul Teknik Üniversitesi, Fizik Mühendisliği Bölümü)
Prof. Dr. Cenap Özben (İstanbul Teknik Üniversitesi, Fizik Mühendisliği Bölümü)
Prof. Dr Erhan Pesen (Celal Bayar Üniversitesi, Fizik Bölümü)
Prof. Dr. Nuri Ünal (Akdeniz Üniversitesi, Fizik Bölümü)
Prof. Dr. Ali Ulvi Yılmazer (Ankara Üniversitesi, Fizik Mühendisliği Bölümü)
Doç Dr. Altan Çakır (İstanbul Teknik Üniversitesi, Fizik Mühendisliği Bölümü)

FEYNMAN
FİZİK DERSLERİ
I. Cilt: Me­ka­nik, Işı­nım, Isı.
RICHARD P. FEYNMAN
Ku­ram­sal Fi­zik Pro­fe­sö­rü
Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sü
ROBERT B. LEIGHTON
Fi­zik Pro­fe­sö­rü
Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sü
MATTHEW SANDS
Fi­zik Pro­fe­sö­rü
Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sü


 
ROBERT LEIGHTON
1919’da Det­ro­it’­te do­ğan Ro­bert B. Le­igh­ton ka­tı hal fi­zi­ğin­de, koz­mik ışın fi­zi­ğin­de, mo­dern par­ça­cık fi­zi­ği­nin baş­lan­gıç an­la­rın­da, gü­neş fi­zi­ğin­de, ge­ze­gen fo­toğ­raf­çı­lı­ğın­da, mi­li­met­re- ve mi­li­met­re-al­tı dal­ga ast­ro­no­mi­sin­de ha­ya­tı bo­yun­ca çı­ğır açan ça­lış­ma­lar yap­mış­tı. Bi­lim­sel araç­la­rın ye­ni­lik­çi ta­sa­rı­mın­da yay­gın ola­rak bi­li­nir ve Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­ni ge­liş­ti­ren ta­kı­ma ka­tıl­ma­dan ön­ce, ol­duk­ça et­ki­li Mo­dern Fi­zi­ğin İl­ke­le­ri ki­ta­bı­nın da ya­za­rı, bir öğ­ret­men ola­rak hay­ran­lık du­yu­lur.
1950’le­rin baş­la­rın­da Le­igh­ton mü-me­zo­nun iki nöt­ri­no ve bir elekt­ro­na bo­zu­nu­mu­nun gös­te­ril­me­sin­de önem­li bir rol oy­na­mış ve çı­kan elekt­ro­nun ener­ji spekt­ru­mu­nun ilk öl­çü­mü­nü o yap­mış­tı. Aca­yip par­ça­cık­la­rın ilk keş­fin­den son­ra on­la­rın bo­zu­num­la­rı­nı ilk göz­le­yen yi­ne oy­du ve ye­ni aca­yip par­ça­cık­la­rın bir­çok özel­li­ği­ni açı­ğa ka­vuş­tur­muş­tu.
Le­igh­ton 1950’le­rin or­ta­sın­da Dopp­ler-kay­ma­sı ve Ze­eman-ola­yı gü­neş ka­me­ra­la­rı­nı ta­sar­la­mış­tı. Öğ­ren­ci­le­riy­le bir­lik­te Ze­eman ka­me­ra­sıy­la gü­ne­şin man­ye­tik ala­nı­nı mü­kem­mel bir çö­zü­nür­lük­le ha­ri­ta­la­mış, böy­le­ce ye­rel gü­neş yü­ze­yi hız­la­rın­da beş-da­ki­ka­lık bir tit­re­şi­min ve “aşı­rı-ta­ne­len­me” örün­tü­sü­nün keş­fe­dil­me­le­ri­ne yol aç­mış­tı; bu da ye­ni bir ala­nın ‒gü­neş sis­mo­lo­ji­si‒ doğ­ma­sı­nı sağ­la­mış­tı. Le­igh­ton ge­ze­gen­le­rin da­ha te­miz gö­rün­tü­le­ri­ni al­mak için dü­ze­nek ta­sar­la­yıp in­şa et­miş ve bir baş­ka ye­ni alan da­ha aç­mış­tı: uyar­la­ma­lı op­tik. 1960’lar­da baş­la­yan son­da­lar­la uzay araş­tır­ma­la­rı ça­ğı­na ka­dar ge­ze­gen­le­rin en iyi gö­rün­tü­le­ri onun­ki­ler­di.
1960’la­rın baş­la­rın­da, Le­igh­ton ye­ni bir ucuz kı­zı­lal­tı te­les­ko­pu ge­liş­tir­miş ve gök­yü­zü­nün ilk kez 2,2 mik­ron­da ha­ri­ta­la­ma­sı­nı üre­te­rek, in­san gö­züy­le gör­mek için aşı­rı so­ğuk olan gö­ka­da­mız­da umul­ma­ya­cak ka­dar çok sa­yı­da gök cis­mi­ni açı­ğa çı­kar­mış­tı. 1960 or­ta­la­rı sü­re­sin­ce Ma­ri­ner 4, 6 ve 7 Mars gö­rev­le­rin­de Jet Pro­pul­si­on La­bo­ra­tory (Tep­kiy­le İt­me La­bo­ra­tu­arı) JPL’de Gö­rün­tü Bi­li­mi Araş­tır­ma­la­rı için Ekip Li­de­riy­di. JPL’nin ilk de­rin-uzay sa­yı­sal te­le­viz­yon sis­te­mi­nin ge­liş­ti­ril­me­sin­de önem­li bir rol üst­len­miş ve gö­rün­tü iş­le­me ve iyi­leş­tir­me yön­tem­le­rin­de ilk uğ­ra­şı­la­ra kat­kı­da bu­lun­muş­tu.
1970’ler­de Le­igh­ton’un il­gi­si, mi­li­met­rik-dal­ga gi­ri­şim-met­ri­de ve mi­li­met­re-al­tı ast­ro­no­mi­de kul­la­nı­la­bi­le­cek bü­yük, ucuz ça­nak an­ten­le­rin ge­liş­ti­ril­me­si­ne kay­mış­tı. Bir kez da­ha, onun dik­ka­te şa­yan de­ney­sel be­ce­ri­le­ri bi­lim­de ye­ni bir alan aç­mış­tı ve bu alan, Ca­li­for­ni­a’­da­ki Owens Va­di­si Rad­yo Göz­le­me­vi’n­de ve Şi­li’­de­ki Ata­ca­ma Bü­yük Mi­li­met­re/Mi­li­met­re-al­tı Di­zi­lim (ALMA) Rad­yo Te­les­ko­pun­da güç­lü bir şe­kil­de ge­liş­me­si­ni sür­dür­mek­te­dir.
Ro­bert Le­igh­ton 9 Mart 1997’de Pa­sa­de­na, Ca­li­for­ni­a’­da öl­dü.

MATTHEW SANDS
1919’da Oxford, Mas­sac­hu­setts’­te do­ğan Matthew Sands 1940’ta Clark Üni­ver­si­te­sin­den li­san­sı­nı ve 1941’de Ri­ce Üni­ver­si­te­sin­den Mas­ter de­re­ce­si­ni al­dı. II. Dün­ya Sa­va­şı es­na­sın­da Los Ala­mos’­ta Man­hat­tan Pro­je­sin­de elekt­ro­nik ve alet­ler ko­nu­sun­da hiz­met ver­di. Sa­vaş­tan son­ra Sands nük­le­er si­lah­la­rın da­ha faz­la kul­la­nıl­ma­sı­na kar­şı lo­bi fa­ali­ye­ti yü­rü­ten Los Ala­mos Atom Bi­li­min­san­la­rı Fe­de­ras­yo­nun­da gö­nül­lü ola­rak ça­lış­tı. Bu sü­re­de MIT’de Bru­no Ros­si’­nin gö­ze­ti­min­de koz­mik ışın­la­rı araş­tı­ra­rak Dok­to­ra de­re­ce­si­ni al­dı.
Sands 1950’de Cal­tech ta­ra­fın­dan 1,5 GeV’lik elekt­ron sink­rot­ro­nu­nu kur­mak ve iş­let­mek üze­re işe alın­dı. Elekt­ron hız­lan­dı­rı­cı­la­rın­da ku­an­tum et­ki­le­ri­nin öne­mi­ni, ku­ram­sal ve de­ney­sel ola­rak, ilk gös­te­ren oy­du.
1960’tan 1966’ya ka­dar Ko­lej Fi­zi­ği Ko­mis­yo­nu’n­da hiz­met ve­ren Sands, Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­ni ya­ra­tan Cal­tech li­sans fi­zik prog­ra­mın­da­ki ye­ni­leş­tir­me­le­re ön­cü­lük et­miş­ti. Bu es­na­da ay­rı­ca Baş­ka­nın Bi­lim Da­nış­ma Ku­ru­lu, Si­lah­la­rın De­net­len­me­si ve Si­lah­sız­lan­ma Ajan­sı ve Sa­vun­ma Ba­kan­lı­ğı’n­da nük­le­er si­lah­lar ve si­lah­sız­lan­ma da­nış­ma­nı ola­rak da ça­lış­mış­tı.
Sands 1963’te Stan­ford Doğ­ru­sal Hız­lan­dı­rı­cı (SLAC)’nın ku­ru­lu­şu ve iş­le­ti­li­şin­de Yö­ne­ti­ci Yar­dım­cı­sı ol­muş, ora­da ay­rı­ca 3 GeV’lik hız­lan­dı­rı­cı Stan­ford Po­zit­ron Elekt­ron Asi­met­rik Hal­ka­la­rı (SPEAR)’nda da ça­lış­mış­tı.
1969’dan 1985’e ka­dar Ca­li­for­nia Üni­ver­si­te­si, San­ta Cruz’­da fi­zik pro­fe­sö­rüy­dü ve 1969’dan 1972’ye ka­dar ora­nın Bi­lim­sel Rek­tör Yar­dım­cı­sı gö­re­vin­de de bu­lun­muş­tu. 1972’de Ame­ri­kan Fi­zik Öğ­ret­men­le­ri Der­ne­ği’n­den Üs­tün Hiz­met Ödü­lü al­mış­tı. Emek­li Pro­fe­sör ola­rak, 1994’e ka­dar par­ça­cık hız­lan­dı­rı­cı­sı araş­tır­ma­la­rın­da et­kin ol­ma­yı sür­dür­müş­tü. 1998’de Ame­ri­kan Fi­zik Der­ne­ği Sands’e “hız­lan­dı­rı­cı fi­zi­ği­ne ve elekt­ron-po­zit­ron ve pro­ton çar­pış­tı­rı­cı­la­rı­nın ge­liş­ti­ril­me­si­ne yap­tı­ğı pek çok kat­kı ne­de­niy­le” Ro­bert R. Wilson Ödü­lü­nü lâ­yık gör­müş­tü.
Sands emek­li­li­ğin­de San­ta Cruz’­da ye­rel ilk ve or­ta öğ­re­tim öğ­ret­men­le­ri­ne, öğ­ren­ci­le­ri için bil­gi­sa­yar ve la­bo­ra­tu­ar et­kin­lik­le­ri kur­ma­la­rı­na yar­dım ede­rek on­la­ra akıl ho­ca­lı­ğı yap­mış­tı. Feyn­man’ın Fi­zik Ti­yo­la­rı ad­lı prob­lem çö­zü­mü ki­ta­bı­nın bas­kı­ya ha­zır­lan­ma­sı­nı da de­net­le­miş, ay­rı­ca bu­na Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­nin or­ta­ya çı­ka­rıl­ma­sı­nı be­tim­le­yen bir anı ya­zı­sı da koy­muş­tu.
Matthew Sands 13 Ey­lül 2014’te Ca­li­for­ni­a’­da San­ta Cruz’­da öl­dü.


İÇİNDEKİLER
BÖLÜM 1. .... HAREKETLİ ATOMLAR
1-1 ... Giriş .................................................................... 1-1
1-2 ... Madde atomlardan Oluşmaktadır ................ 1-2
1-3 ... Atom süreçleri .................................................. 1-5
1-4 ... Kimyasal tepkimeler ....................................... 1-6

BÖLÜM 2. .... TEMEL FİZİK
2-1 ... Giriş..................................................................... 2-1
2-2 ... 1920'den önce fizik ........................................ 2-3
2-3 ... Kuantum fiziği ................................................. 2-6
2-4 ... Çekirdekler ve parçacıklar ............................ 2-8

BÖLÜM 3. .... FİZİĞİN DİĞER BİLİMLERLE
.......................... İLİŞKİSİ
3-1 ... Giriş .................................................................... 3-1
3-2 ... Kimya ................................................................. 3-1
3-3 ... Biyoloji.............................................................. 3-2
3-4 ... Astronomi ......................................................... 3-6
3-5 ... Jeoloji ................................................................. 3-7
3-6 ... Psikoloji ........................................................... 3-8
3-7 ... Bu duruma nasıl geldi? ................................. 3-9

BÖLÜM 4. .... ENERJİNİN KORUNUMU
4-1 ... Enerji nedir? .................................................... 4-1
4-2 ... Kütleçekim potansiyel enerjisi ................... 4-2
4-3 ... Kinetik enerji ................................................... 4-5
4-4 ... Diğer enerji biçimleri ..................................... 4-6

BÖLÜM 5. .... ZAMAN VE MESAFE
5-1 ... Hareket ............................................................... 5-1
5-2 ... Zaman .................................................................. 5-1
5-3 ... Kısa zamanlar  .................................................. 5-2
5-4 ... Uzun zamanlar .................................................. 5-3
5-5 ... Birimler ve zaman standartları ..................... 5-5
5-6 ... Büyük uzaklıklar ............................................ 5-5
5-7 ... Kısa uzaklıklar ................................................ 5-8

BÖLÜM 6. .... OLASILIK
6-1 ... Şans ve olasılık ............................................... 6-1
6-2 ... Dalgalanmalar .................................................. 6-3
6-3 ... Rastgele yürüyüş ............................................ 6-5
6-4 ... Olasılık dağılımı ............................................. 6-7
6-5 ... Belirsizlik ilkesi ........................................... 6-10

BÖLÜM 7. .... KÜTLEÇEKİM KURAMI
7-1 ... Gezegen hareketleri ........................................ 7-1
7-2 ... Kepler yasaları ................................................. 7-1
7-3 ... Dinamiğin geliştirilmesi ............................... 7-2
7-4 ... Newton'un kütleçekim yasası ..................... 7-3
7-5 ... Evrensel kütleçekim ....................................... 7-5
7-6 ... Cavendish deneyi ........................................... 7-9
7-7 ... Kütleçekim nedir? .......................................... 7-9
7-8 ... Kütleçekim ve görelilik .............................. 7-11

BÖLÜM 8. .... HAREKET
8-1 ... Hareketin betimlenmesi ................................. 8-1
8-2 ... Hız ....................................................................... 8-2
8-3 ... Türev olarak hız ............................................... 8-5
8-4 ... İntegral olarak uzaklık .................................. 8-7
8-5 ... İvme ..................................................................... 8-8

BÖLÜM 9. .... DİNAMİĞİN NEWTON
.......................... YASALARI
9-1 ... Momentum ve kuvvet ..................................... 9-1
9-2 ... Sürat ve hız ....................................................... 9-2
9-3 ... Hız, ivme ve kuvvetin bileşenleri .............. 9-3
9-4 ... Kuvvet nedir? .................................................. 9-3
9-5 ... Dinamik denklemlerin anlamı ...................... 9-4
9-6 ... Denklemlerin sayısal çözümü ...................... 9-5
9-7 ... Gezegen hareketleri ........................................ 9-6

BÖLÜM 10. ........ MOMENTUMUN KORUNUMU
10-1 . Üçüncü Newton yasası ............................... 10-1
10-2 . Momentumun korunumu ............................. 10-2
10-3 . Momentum korunur! .................................... 10-5
10-4 . Momentum ve enerji ..................................... 10-7
10-5 . Göreli momentum .......................................... 10-8

BÖLÜM 11... VEKTÖRLER
11-1 . Fizikte simetri ................................................ 11-1
11-2 . Ötelenmeler .................................................... 11-1
11-3 . Dönmeler ......................................................... 11-3
11-4 . Vektörler ......................................................... 11-5
11-5 . Vektör cebri .................................................... 11-6
11-6 . Vektör gösteriminde Newton
........... yasaları ............................................................ 11-7
11-7 . Vektörlerin skaler çarpımı .......................... 11-8

BÖLÜM 12. . KUVVETİN KARAKTERİSTİKLERİ
12-1 . Kuvvet nedir? ............................................... 12-1
12-2 . Sürtünme ......................................................... 12-3
12-3 . Molekül kuvvetleri ...................................... 12-6
12-4 . Temel kuvvetler. Alanlar ............................ 12-7
12-5 . Sözde kuvvetler .......................................... 12-10
12-6 . Çekirdek kuvvetleri .................................. 12-12

BÖLÜM 13... İŞ VE POTANSİYEL ENERJİ (A)
13-1 . Düşen cismin enerjisi .................................. 13-1
13-2 . Kütleçekim tarafından yapılan iş ............. 13-3
13-3 . Enerjinin toplanması ................................... 13-6
13-4  Büyük cisimlerin kütleçekim
........... alanı .................................................................. 13-8

BÖLÜM 14. İŞ VE POTANSİYEL ENERJİ
.......................... (devamı)
14-1 . İş ........................................................................ 14-1
14-2 . Zorlamalı hareket .......................................... 14-3
14-3 . Korunumlu kuvvetler .................................. 14-3
14-4 . Korunumsuz kuvvetler ............................... 14-6
14-5 . Potansiyeller ve alanlar .............................. 14-7

BÖLÜM 15... ÖZEL GÖRELİLİK KURAMI
15-1 . Görelilik ilkesi ............................................. 15-1
15-2 . Lorentz dönüşümü ....................................... 15-3
15-3 . Michelson-Morley deneyi ......................... 15-3
15-4 . Zaman dönüşümü .......................................... 15-5
15-5 . Lorentz büzülmesi ........................................ 15-7
15-6 . Eşzamanlılık .................................................. 15-7
15-7 . Dörtlü vektörler ............................................ 15-8
15-8 . Göreli dinamik .............................................. 15-9
15-9 . Kütle ve enerjinin eşdeğerliliği ............ 15-10

BÖLÜM 16... GÖRELİ ENERJİ VE
.......................... MOMENTUM
16-1 . Görelilik ve filozoflar .................................. 16-1
16-2 . İkiz ikilemi ..................................................... 16-3
16-3 . Hızların dönüşümü ...................................... 16-4
16-4 . Göreli kütle .................................................... 16-6
16-5 . Göreli enerji ................................................... 16-8

BÖLÜM 17... UZAYZAMAN
17-1.. Uzayzamanın geometrisi ............................. 17-1
17-2.. Uzayzaman aralıkları ................................... 17-2
17-3.. Geçmiş, şimdi ve gelecek ............................ 17-4
17-4 . Dörtlü vektörler hakkında daha
........... fazlası ............................................................... 17-5
17-5 Dörtlü vektör cebri ........................................ 17-7

BÖLÜM 18. . İKİ BOYUTTA DÖNME
18-1 . Kütle merkezi ................................................. 18-1
18-2 . Bir katı cismin dönmesi .............................. 18-2
18-3 . Açısal momentum .......................................... 18-5
18-4 . Açısal momentumun korunumu ................ 18-6

BÖLÜM 19. . KÜTLE MERKEZİ; EYLEMSİZLİK MOMENTİ
19-1 . Kütle merkezinin özellikleri ..................... 19-1
19-2 . Kütle merkezinin saptanması .................... 19-4
19-3 . Eylemsizlik momentinin
........... bulunması ....................................................... 19-5
19-4 . Dönme kinetik enerjisi ............................... 19-7

BÖLÜM 20. . UZAYSAL DÖNME
20-1 . Üç boyutta kuvvet momentleri ................. 20-1
20-2 . Vektörel çarpımlarla dönme
........... denklemleri...................................................... 20-4
20-3 . Jiroskop 20-5
20-4 . Katı cismin açısal momentumu .................. 20-8

BÖLÜM 21. . HARMONİK SALINICI
21-1 . Doğrusal diferansiyel denklemler ............ 21-1
21-2 . Harmonik salınıcı ......................................... 21-1
21-3 . Harmonik hareket ve dairesel
........... hareket ............................................................. 21-4
21-4 . Başlangıç Koşulları ..................................... 21-4
21-5 . Zorlamalı salınımlar ..................................... 21-5

BÖLÜM 22. . CEBİR
22-1 . Toplama ve çarpma ........................................ 22-1
22-2 . Ters işlemler ................................................... 22-2
22-3 . Soyutlama ve genelleme .............................. 22-3
22-4 . Rasyonel-olmayan sayıları yaklaşık
........... hesaplama ........................................................ 22-4
22-5 . Karmaşık sayılar ........................................... 22-7
22-6 . Sanal üsteller ................................................. 22-9

BÖLÜM 23. . REZONANS
23-1 . Karmaşık sayılar ve harmonik
........... hareket ............................................................. 23-1
23-2 . Zorlamalı sönümlü salınıcı ........................ 23-3
23-3 . Elektriksel rezonans .................................... 23-5
23-4 . Doğada rezonans .......................................... 23-7

BÖLÜM 24. . GEÇİCİ OLAYLAR
24-1 . Bir salınıcının enerjisi ................................ 24-1
24-2 . Sönümlü salınımlar ...................................... 24-2
24-3 . Elektriksel geçici salınımlar ..................... 24-5

BÖLÜM 25. . DOĞRUSAL SİSTEMLER VE
.......................... TEKRAR
25-1 . Doğrusal diferansiyel denklemler ............ 25-1
25-2 . Çözümlerin üst üste binmesi ..................... 25-2
25-3 . Doğrusal sistemlerde salınımlar ............... 25-5
25-4 . Fizikte benzerlikler ...................................... 25-6
25-5 . Seri ve paralel impedanslar ........................ 25-8

BÖLÜM 26. . OPTİK: EN AZ SÜRE İLKESİ
26-1 . Işık .................................................................... 26-1
26-2 . Yansıma ve kırılma ....................................... 26-2
26-3 . Fermat'nın en az süre ilkesi ........................ 26-3
26-4 . Fermat ilkesinin uygulamaları .................. 26-5
26-5 . Fermat ilkesinin daha kesin bir
........... ifadesi ............................................................... 26-7
26-6 . Nasıl çalışır .................................................... 26-8

BÖLÜM 27. . GEOMETRİK OPTİK
27-1 . Giriş ................................................................. 27-1
27-2 . Bir küresel yüzeyin odak uzaklığı .......... 27-1
27-3 . Bir merceğin odak uzaklığı ........................ 27-4
27-4 . Büyütme .......................................................... 27-5
27-5 . Bileşik mercekler .......................................... 27-6
27-6 . Sapınçlar ......................................................... 27-7
27-7 . Çözme gücü .................................................... 27-7

BÖLÜM 28. . ELEKTROMANYETİK IŞINIM
28-1 . Elektromanyetizma ....................................... 28-1
28-2 . Işınım ............................................................... 28-3
28-3 . Dipol ışıyıcı .................................................. 28-5
28-4 . Girişim ............................................................. 28-6

BÖLÜM 29. . GİRİŞİM
29-1 . Elektromanyetik dalgalar ........................... 29-1
29-2 . Işınımın enerjisi ............................................ 29-2
29-3 . Sinüs dalgaları .............................................. 29-2
29-4 . İki dipol ışıyıcısı ......................................... 29-3
29-5 . Girişimin matematiği ................................... 29-5

BÖLÜM 30. . KIRINIM
30-1 . neşit salınıcının bileşke genliği ............. 30-1
30-2 . Kırınım ağı ..................................................... 30-3
30-3 . Bir ağın çözme gücü ..................................... 30-5
30-4 . Parabolik anten ............................................. 30-6
30-5 . Renkli filmler; kristaller ............................. 30-7
30-6 . Işık geçirmez ekranlardan
........... kırınım ............................................................. 30-8
30-7 . Titreşen yükler düzleminin
........... alanı ............................................................... 30-10


BÖLÜM 31... KIRILMA İNDİSİNİN ALANI
31-1 . Kırılma indisi ................................................ 31-1
31-2 . Maddeden kaynaklanan alan ..................... 31-4
31-3 . Dağınım ........................................................... 31-6
31-4 . Soğurma ........................................................... 31-8
31-5 . Bir elektrik dalgasının taşıdığı
........... enerji ................................................................ 31-9
31-6 . Işığın bir ekrandan kırınımı .................... 31-10

BÖLÜM 32. . IŞINIM SÖNÜMÜ. IŞIK SAÇILIMI
32-1 . Işınım direnci ................................................. 32-1
32-2 . Enerjinin ışınım hızı ................................... 32-2
32-3 . Işınım sönümü ............................................... 32-3
32-4 . Bağımsız kaynaklar ...................................... 32-5
32-5 . Işığın saçılımı ................................................ 32-6

BÖLÜM 33. . KUTUPLANMA
33-1 . Işığın elektrik vektörü ................................ 33-1
33-2 . Saçılan ışığın kutuplanması ...................... 33-3
33-3 . Çift-kırılma ..................................................... 33-3
33-4 . Kutuplayıcılar ............................................... 33-5
33-5 . Optik etkinlik ............................................... 33-6
33-6 . Yansıyan ışığın şiddeti .............................. 33-7
33-7 . Anormal kırılma ............................................ 33-9

BÖLÜM 34. . IŞINIMDA GÖRELİ ETKİLER
34-1 . Hareketli kaynaklar ..................................... 34-1
34-2 . “Görünür” hareketin bulunması .............. 34-2
34-3 . Sinkrotron ışınımı ........................................ 34-3
34-4 . Kozmik sinkrotron ışınımı ........................ 34-6
34-5 . Frenleme ışınları ........................................... 34-6
34-6 . Doppler olayı ................................................ 34-7
34-7 . 𝜔, k dörtlü vektörü ...................................... 34-9
34-8 . Sapınç ............................................................ 34-10
34-9 . Işığın momentumu ...................................... 34-10

BÖLÜM 35. . RENKLERİ GÖRMEK
35-1 . İnsan gözü ...................................................... 35-1
35-2 . Renk şiddete bağlıdır .................................. 35-2
35-3 . Renk algılamasını ölçme ............................. 35-3
35-4 . Renklilik Diyagramı .................................... 35-6
35-5 . Renk görüşünün mekanizması .................. 35-7
35-6 . Renk görüşünün fiziyokimyası ................ 35-9

BÖLÜM 36. . GÖRMENİN MEKANİZMASI
36-1 . Renk algısı ..................................................... 36-1
36-2 . Gözün fizyolojisi ......................................... 36-3
36-3 . Çubuk hücreler .............................................. 36-6
36-4 . Bileşik (böcek) göz ...................................... 36-6
36-5 . Diğer gözler ................................................... 36-9
36-6 . Görmenin nörolojisi .................................... 36-9
BÖLÜM 37. . KUANTUM DAVRANIŞI
37-1 . Atom mekaniği .............................................. 37-1
37-2 . Mermilerle bir deney .................................... 37-2
37-3 . Dalgalarla bir deney .................................... 37-3
37-4 . Elektronlarla bir deney ............................... 37-4
37-5 . Elektron dalgalarının girişimi .................. 37-5
37-6 . Elektronları izleme ....................................... 37-7
37-7 . Kuantum mekaniğinin temel
........... ilkeleri ........................................................... 37-10
37-8 . Belirsizlik ilkesi ........................................ 37-11

BÖLÜM 38. . DALGA VE PARÇACIK
.......................... GÖRÜŞLERİNİN İLİŞKİSİ
38-1 . Olasılık dalga genlikleri............................. 38-1
38-2 . Konumun ve momentumun
........... ölçümü.............................................................. 38-2
38-3 . Kristalden kırınım......................................... 38-4
38-4 . Bir atomun boyutu........................................ 38-5
38-5 . Enerji düzeyleri ............................................ 38-7
38-6 . Felsefi çıkarımlar ........................................... 38-8

BÖLÜM 39. . GAZLARIN KİNETİK KURAMI
39-1 . Maddenin özellikleri ................................... 39-1
39-2 . Bir gazın basıncı ........................................... 39-2
39-3 . Işınımın sıkışabilirliği ............................... 39-6
39-4 . Sıcaklık ve kinetik enerji ........................... 39-6
39-5 . İdeal gaz yasası ........................................... 39-10

BÖLÜM 40. . İSTATİSTİK MEKANİĞİN
.......................... İLKELERİ
40-1 . Üstel atmosfer ................................................ 40-1
40-2 . Boltzmann yasası .......................................... 40-2
40-3 . Bir sıvının buharlaşması ............................ 40-3
40-4 . Molekül hızlarının dağılımı ...................... 40-4
40-5 . Gazların özgül ısısı ..................................... 40-7
40-6 . Klasik fiziğin yetersizliği .......................... 40-8

BÖLÜM 41. . BROWN HAREKETİ
41-1 . Enerjinin eş-bölüşümü ............................... 41-1
41-2 . Işınımın ısıl eş-bölüşümü .......................... 41-3
41-3 . Eş-bölüşüm ve kuantumlu
........... salınıcı ............................................................. 41-6
41-4.. Rastgele yürüyüş .......................................... 41-8

BÖLÜM 42. . KİNETİK KURAMIN
.......................... UYGULAMALARI
42-1 . Buharlaşma ..................................................... 42-1
42-2 . Isıl-iyonik salma ........................................... 42-4
42-3 . Isıl iyonlaşma ................................................ 42-5
42-4.. Kimyasal kinetik .......................................... 42-7
42-5 . Einstein'ın ışınım yasaları ......................... 42-8
BÖLÜM 43. . YAYILMA
43-1 . Moleküller arasındaki çarpışmalar........... 43-1
43-2 . Ortalama serbest yol .................................... 43-3
43-3 . Sürüklenme hızı ............................................ 43-4
43-4 . İyonik iletkenlik .......................................... 43-6
43-5 . Moleküler yayılma ....................................... 43-7
43-6 . Isıl iletkenlik ................................................. 43-9

BÖLÜM 44. . TERMODİNAMİK YASALARI
44-1 . Isı makineleri; birinci yasa ........................ 44-1
44-2 . İkinci yasa ...................................................... 44-3
44-3 . Tersinir makineler ......................................... 44-4
44-4 . Bir ideal makinenin verimi ......................... 44-7
44-5 . Termodinamik sıcaklık ................................ 44-9
44-6 . Entropi .......................................................... 44-10

BÖLÜM 45.  TERMODİNAMİĞİN 
.......................... GÖSTERİMLERİ
45-1 . İç enerji ............................................................ 45-1
45-2 . Uygulamalar ................................................... 45-4
45-3 . Clausius-Clapeyron denklemi .................. 45-6

BÖLÜM 46. . DİŞLİ ÇARK VE MANDAL
46-1 . Bir dişli çark nasıl çalışır ........................... 46-1
46-2 . Bir makine olarak dişli çark ....................... 46-2
46-3 . Mekanikte tersinirlik .................................. 46-4
46-4.. Tersinmezlik ................................................... 46-5
46-5 . Düzen ve entropi .......................................... 46-7

BÖLÜM 47. . SES. DALGA DENKLEMİ
47-1 . Dalgalar ........................................................... 47-1
47-2 . Sesin yayılması ............................................. 47-3
47-3 . Dalga denklemi ............................................. 47-4
47-4 . Dalga denkleminin çözümleri ................... 47-6
47-5 . Ses hızı ............................................................ 47-7

BÖLÜM 48. . VURULAR
48-1 . İki dalganın eklenmesi ................................ 48-1
48-2 . Vuru notaları ve kipleme ............................ 48-3
48-3 . Yan bantlar ..................................................... 48-4
48-4 . Yerelleşmiş dalga katarları ........................ 48-5
48-5 . Parçacıklar için olasılık
........... genlikleri ........................................................ 48-7
48-6 . Üç boyutta dalgalar ..................................... 48-9
48-7 . Normal kipler .............................................. 48-10

BÖLÜM 49. . KİPLER
49-1 . Dalgaların yansıması ................................... 49-1
49-2.. Sınırlı dalgalar, doğal frekanslı 49-2
49-3 İki boyutta kipler 49-3
49-4 Çiftlenimli sarkaçlar 49-6
49-5 Doğrusal sistemler 49-7 
BÖLÜM 50. . HARMONIKLER
50-1 . Müzik notaları ............................................... 50-1
50-2 . Fourier dizileri .............................................. 50-2
50-3 . Nitelik ve uyum ............................................ 50-3
50-4 . Fourier katsayıları ........................................ 50-5
50-5 . Enerji teoremi ................................................ 50-7
50-6 . Doğrusal olmayan tepkiler ........................ 50-8

BÖLÜM 51. . DALGALAR
51-1 . Yay dalgası .................................................... 51-1
51-2 . Şok dalgası ..................................................... 51-2
51-3 . Katılarda dalgalar ......................................... 51-4
51-4 . Yüzey dalgaları ............................................. 51-7

BÖLÜM 52. . FİZİK YASALARINDA SİMETRİ
52-1 . Simetri işlemleri ............................................ 52-1
52-2 . Uzay ve zamanda simetri ............................. 52-1
52-3 . Simetri ve korunum yasaları ...................... 52-3
52-4 . Ayna yansımaları .......................................... 52-4
52-5 . Kutupsal ve eksenel vektörler .................. 52-6
52-6 . Hangi el doğrudur? ..................................... 52-8
52-7 . Parite korunumlu değildir! ........................ 52-8
52-8 . Karşı-madde ................................................. 52-10
52-9 . Bozulan simetriler ...................................... 52-11

DİZİN
İSİMLER DİZİNİ
SEMBOLLER DİZİNİ


Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri
I. Cilt: Me­ka­nik, Işı­nım, Isı


RICHARD FEYNMAN
1918’de New York’­ta do­ğan Ric­hard P. Feyn­man Dok­to­ra­sı­nı 1942’de Prin­ce­ton’­dan al­dı. Genç ol­ma­sı­na kar­şın, İkin­ci Dün­ya Sa­va­şı sü­re­sin­ce Los Ala­mos’­ta Man­hat­tan Pro­je­sin­de önem­li bir rol oy­na­dı. Da­ha son­ra, Cor­nell ve Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sün­de ders ver­di. 1965’te Sin-Iti­ro To­mo­na­ga ve Ju­li­an Schwinger ile bir­lik­te, ku­an­tum elekt­ro­di­na­mi­ğin­de­ki ça­lış­ma­la­rı ne­de­niy­le Fi­zik No­bel Ödü­lü­nü ka­zan­dı.
Dr. Feyn­man No­bel Ödü­lü­nü, ku­an­tum elekt­ro­di­na­mi­ği ku­ra­mı­nın prob­lem­le­ri­ni ba­şa­rıy­la çö­ze­rek ka­zan­mış­tı. Ay­rı­ca sı­vı hel­yum­da üs­tün akış­kan­lık ola­yı­nı açık­la­yan bir ma­te­ma­tik­sel ku­ram da ya­rat­mış­tı. Da­ha son­ra Mur­ray Gell-Mann ile bir­lik­te be­ta bo­zu­nu­mu gi­bi za­yıf et­ki­leş­me­ler ala­nın­da te­mel ça­lış­ma­lar yap­mış­tı. Son­ra­ki yıl­lar­da Feyn­man, yük­sek ener­ji­li pro­ton çar­pış­ma sü­reç­le­rin­de ken­di par­ton mo­de­li­ni ile­ri sü­re­rek, ku­ark ku­ra­mı­nın ge­liş­me­sin­de önem­li bir rol oy­na­mış­tı.
Bu ba­şa­rı­la­rın öte­sin­de, Dr. Feyn­man fi­zi­ğe ye­ni te­mel he­sap­la­ma yön­tem­le­ri ve gös­te­rim­le­ri ge­tir­miş­ti: en önem­li­si, her za­man her yer­de kul­la­nı­lan Feyn­man di­yag­ram­la­rıy­dı; her­hal­de bun­lar fi­zik­sel sü­reç­le­rin kav­ram­sal ha­le ge­ti­ri­lip he­sap­lan­ma yo­lu­nu ya­kın bi­lim ta­ri­hin­de di­ğer her for­ma­lizm­den da­ha faz­la de­ğiş­tir­miş­ti.
Feyn­man dik­ka­te de­ğer de­re­ce­de et­kin bir eği­tim­ciy­di. Sa­yı­sız ödül­le­ri ara­sın­dan, özel­lik­le 1972’de ka­zan­dı­ğı Öğ­re­tim İçin Oers­ted Ma­dal­ya­sıy­la övü­nür­dü. Öz­gün ola­rak 1963’te ba­sıl­mış olan Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri, Sci­en­ti­fic Ame­ri­kan’­da bir eleş­tir­men ta­ra­fın­dan “çe­tin, fa­kat bes­le­yi­ci ve lez­zet do­lu. 25 yıl­dır, öğ­ret­men­ler için ve en iyi baş­lan­gıç öğ­ren­ci­le­ri için yol gös­te­ri­ci­dir,” şek­lin­de be­tim­len­miş­ti. Mes­lek dı­şı ki­şi­le­rin fi­zik an­la­yış­la­rı­nı art­ır­ma­la­rı için, Dr. Feyn­man Fi­zik Ya­sa­la­rı Üze­ri­neve QED: Işık ve Mad­de­nin Aca­yip Ku­ra­mıki­tap­la­rı­nı yaz­mış­tı. Çok sa­yı­da ile­ri ya­yı­nın sa­hi­biy­di; tüm bun­lar araş­tı­rı­cı­lar ve öğ­ren­ci­ler için kla­sik kay­nak­lar ve ders ki­tap­la­rı ha­li­ne gel­miş du­rum­da­dır.
Ric­hard Feyn­man ya­pı­cı bir halk ada­mıy­dı. Chal­len­ger ko­mis­yo­nun­da­ki ça­lış­ma­sı çok iyi bi­lin­mek­te­dir, özel­lik­le onun o meş­hur so­ğu­tu­la­cak O-con­ta­la­rı­nın kı­rıl­gan­lı­ğı gös­te­ri­si, bir bar­dak buz­lu su ve bir C-kıs­ka­cın­dan baş­ka hiç­bir şey ge­rek­tir­me­yen o şık de­ney. Da­ha az bi­li­nen ise, Dr. Feyn­man’ın 1960’ta Ca­li­for­nia Dev­let Eği­tim Prog­ra­mı Ko­mi­te­si­ne kar­şı har­ca­dı­ğı ça­ba­la­rı­dır; ora­da ders ki­tap­la­rı­nın ba­ya­ğı­lı­ğı­nı pro­tes­to et­miş­ti.
Ric­hard Feyn­man’ın sa­yı­sız bi­lim­sel ve eği­tim­sel ba­şa­rı­la­rı­nın öy­kü­sü, onun in­san özü­nü ye­te­rin­ce an­la­ta­maz. Onun en tek­nik ya­yın­la­rı­nı bi­le bi­len her­han­gi bir okur ola­rak, Feyn­man’ın can­lı ve çok-yön­lü ki­şi­li­ği tüm ça­lış­ma­la­rın­da par­lar. Bir fi­zik­çi olu­şu ya­nın­da, de­ği­şik za­man­lar­da bir rad­yo ta­mir­ci­si, bir ka­sa açı­cı, bir ar­tist, bir dans­çı, bon­go ça­lı­cı­sı ve hat­ta Ma­ya hi­ye­rog­lif­le­ri­nin çö­zü­cü­süy­dü. Sü­rek­li ola­rak dün­ya­sı­nı me­rak eder­di, ör­nek gös­te­ri­len bir de­ne­yim­ciy­di.
Ric­hard Feyn­man 15 Şu­bat 1988’de Los An­ge­les’­te öl­dü.


Çeviri: Prof. Dr. Zekeriya Aydın
Yayına Hazırlayan: Doç Dr. Kerem Cankoçak
Editörler Kurulu
Prof. Dr. Durmuş Ali Demir (İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Fizik Bölümü)
Prof. Dr. İsmail Hakkı Duru (Emeritus Prof, IYTE)
Prof. Dr. Zekeriya Aydın (Emeritus Prof, Ankara Üniversitesi, Fizik Bölümü)
Prof. Dr. Ömer Faruk Dayı (İstanbul Teknik Üniversitesi, Fizik Mühendisliği Bölümü)
Prof. Dr. Cenap Özben (İstanbul Teknik Üniversitesi, Fizik Mühendisliği Bölümü)
Prof. Dr Erhan Pesen (Celal Bayar Üniversitesi, Fizik Bölümü)
Prof. Dr. Nuri Ünal (Akdeniz Üniversitesi, Fizik Bölümü)
Prof. Dr. Ali Ulvi Yılmazer (Ankara Üniversitesi, Fizik Mühendisliği Bölümü)
Doç Dr. Altan Çakır (İstanbul Teknik Üniversitesi, Fizik Mühendisliği Bölümü)

FEYNMAN
FİZİK DERSLERİ
I. Cilt: Me­ka­nik, Işı­nım, Isı.
RICHARD P. FEYNMAN
Ku­ram­sal Fi­zik Pro­fe­sö­rü
Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sü
ROBERT B. LEIGHTON
Fi­zik Pro­fe­sö­rü
Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sü
MATTHEW SANDS
Fi­zik Pro­fe­sö­rü
Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sü


 
ROBERT LEIGHTON
1919’da Det­ro­it’­te do­ğan Ro­bert B. Le­igh­ton ka­tı hal fi­zi­ğin­de, koz­mik ışın fi­zi­ğin­de, mo­dern par­ça­cık fi­zi­ği­nin baş­lan­gıç an­la­rın­da, gü­neş fi­zi­ğin­de, ge­ze­gen fo­toğ­raf­çı­lı­ğın­da, mi­li­met­re- ve mi­li­met­re-al­tı dal­ga ast­ro­no­mi­sin­de ha­ya­tı bo­yun­ca çı­ğır açan ça­lış­ma­lar yap­mış­tı. Bi­lim­sel araç­la­rın ye­ni­lik­çi ta­sa­rı­mın­da yay­gın ola­rak bi­li­nir ve Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­ni ge­liş­ti­ren ta­kı­ma ka­tıl­ma­dan ön­ce, ol­duk­ça et­ki­li Mo­dern Fi­zi­ğin İl­ke­le­ri ki­ta­bı­nın da ya­za­rı, bir öğ­ret­men ola­rak hay­ran­lık du­yu­lur.
1950’le­rin baş­la­rın­da Le­igh­ton mü-me­zo­nun iki nöt­ri­no ve bir elekt­ro­na bo­zu­nu­mu­nun gös­te­ril­me­sin­de önem­li bir rol oy­na­mış ve çı­kan elekt­ro­nun ener­ji spekt­ru­mu­nun ilk öl­çü­mü­nü o yap­mış­tı. Aca­yip par­ça­cık­la­rın ilk keş­fin­den son­ra on­la­rın bo­zu­num­la­rı­nı ilk göz­le­yen yi­ne oy­du ve ye­ni aca­yip par­ça­cık­la­rın bir­çok özel­li­ği­ni açı­ğa ka­vuş­tur­muş­tu.
Le­igh­ton 1950’le­rin or­ta­sın­da Dopp­ler-kay­ma­sı ve Ze­eman-ola­yı gü­neş ka­me­ra­la­rı­nı ta­sar­la­mış­tı. Öğ­ren­ci­le­riy­le bir­lik­te Ze­eman ka­me­ra­sıy­la gü­ne­şin man­ye­tik ala­nı­nı mü­kem­mel bir çö­zü­nür­lük­le ha­ri­ta­la­mış, böy­le­ce ye­rel gü­neş yü­ze­yi hız­la­rın­da beş-da­ki­ka­lık bir tit­re­şi­min ve “aşı­rı-ta­ne­len­me” örün­tü­sü­nün keş­fe­dil­me­le­ri­ne yol aç­mış­tı; bu da ye­ni bir ala­nın ‒gü­neş sis­mo­lo­ji­si‒ doğ­ma­sı­nı sağ­la­mış­tı. Le­igh­ton ge­ze­gen­le­rin da­ha te­miz gö­rün­tü­le­ri­ni al­mak için dü­ze­nek ta­sar­la­yıp in­şa et­miş ve bir baş­ka ye­ni alan da­ha aç­mış­tı: uyar­la­ma­lı op­tik. 1960’lar­da baş­la­yan son­da­lar­la uzay araş­tır­ma­la­rı ça­ğı­na ka­dar ge­ze­gen­le­rin en iyi gö­rün­tü­le­ri onun­ki­ler­di.
1960’la­rın baş­la­rın­da, Le­igh­ton ye­ni bir ucuz kı­zı­lal­tı te­les­ko­pu ge­liş­tir­miş ve gök­yü­zü­nün ilk kez 2,2 mik­ron­da ha­ri­ta­la­ma­sı­nı üre­te­rek, in­san gö­züy­le gör­mek için aşı­rı so­ğuk olan gö­ka­da­mız­da umul­ma­ya­cak ka­dar çok sa­yı­da gök cis­mi­ni açı­ğa çı­kar­mış­tı. 1960 or­ta­la­rı sü­re­sin­ce Ma­ri­ner 4, 6 ve 7 Mars gö­rev­le­rin­de Jet Pro­pul­si­on La­bo­ra­tory (Tep­kiy­le İt­me La­bo­ra­tu­arı) JPL’de Gö­rün­tü Bi­li­mi Araş­tır­ma­la­rı için Ekip Li­de­riy­di. JPL’nin ilk de­rin-uzay sa­yı­sal te­le­viz­yon sis­te­mi­nin ge­liş­ti­ril­me­sin­de önem­li bir rol üst­len­miş ve gö­rün­tü iş­le­me ve iyi­leş­tir­me yön­tem­le­rin­de ilk uğ­ra­şı­la­ra kat­kı­da bu­lun­muş­tu.
1970’ler­de Le­igh­ton’un il­gi­si, mi­li­met­rik-dal­ga gi­ri­şim-met­ri­de ve mi­li­met­re-al­tı ast­ro­no­mi­de kul­la­nı­la­bi­le­cek bü­yük, ucuz ça­nak an­ten­le­rin ge­liş­ti­ril­me­si­ne kay­mış­tı. Bir kez da­ha, onun dik­ka­te şa­yan de­ney­sel be­ce­ri­le­ri bi­lim­de ye­ni bir alan aç­mış­tı ve bu alan, Ca­li­for­ni­a’­da­ki Owens Va­di­si Rad­yo Göz­le­me­vi’n­de ve Şi­li’­de­ki Ata­ca­ma Bü­yük Mi­li­met­re/Mi­li­met­re-al­tı Di­zi­lim (ALMA) Rad­yo Te­les­ko­pun­da güç­lü bir şe­kil­de ge­liş­me­si­ni sür­dür­mek­te­dir.
Ro­bert Le­igh­ton 9 Mart 1997’de Pa­sa­de­na, Ca­li­for­ni­a’­da öl­dü.

MATTHEW SANDS
1919’da Oxford, Mas­sac­hu­setts’­te do­ğan Matthew Sands 1940’ta Clark Üni­ver­si­te­sin­den li­san­sı­nı ve 1941’de Ri­ce Üni­ver­si­te­sin­den Mas­ter de­re­ce­si­ni al­dı. II. Dün­ya Sa­va­şı es­na­sın­da Los Ala­mos’­ta Man­hat­tan Pro­je­sin­de elekt­ro­nik ve alet­ler ko­nu­sun­da hiz­met ver­di. Sa­vaş­tan son­ra Sands nük­le­er si­lah­la­rın da­ha faz­la kul­la­nıl­ma­sı­na kar­şı lo­bi fa­ali­ye­ti yü­rü­ten Los Ala­mos Atom Bi­li­min­san­la­rı Fe­de­ras­yo­nun­da gö­nül­lü ola­rak ça­lış­tı. Bu sü­re­de MIT’de Bru­no Ros­si’­nin gö­ze­ti­min­de koz­mik ışın­la­rı araş­tı­ra­rak Dok­to­ra de­re­ce­si­ni al­dı.
Sands 1950’de Cal­tech ta­ra­fın­dan 1,5 GeV’lik elekt­ron sink­rot­ro­nu­nu kur­mak ve iş­let­mek üze­re işe alın­dı. Elekt­ron hız­lan­dı­rı­cı­la­rın­da ku­an­tum et­ki­le­ri­nin öne­mi­ni, ku­ram­sal ve de­ney­sel ola­rak, ilk gös­te­ren oy­du.
1960’tan 1966’ya ka­dar Ko­lej Fi­zi­ği Ko­mis­yo­nu’n­da hiz­met ve­ren Sands, Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­ni ya­ra­tan Cal­tech li­sans fi­zik prog­ra­mın­da­ki ye­ni­leş­tir­me­le­re ön­cü­lük et­miş­ti. Bu es­na­da ay­rı­ca Baş­ka­nın Bi­lim Da­nış­ma Ku­ru­lu, Si­lah­la­rın De­net­len­me­si ve Si­lah­sız­lan­ma Ajan­sı ve Sa­vun­ma Ba­kan­lı­ğı’n­da nük­le­er si­lah­lar ve si­lah­sız­lan­ma da­nış­ma­nı ola­rak da ça­lış­mış­tı.
Sands 1963’te Stan­ford Doğ­ru­sal Hız­lan­dı­rı­cı (SLAC)’nın ku­ru­lu­şu ve iş­le­ti­li­şin­de Yö­ne­ti­ci Yar­dım­cı­sı ol­muş, ora­da ay­rı­ca 3 GeV’lik hız­lan­dı­rı­cı Stan­ford Po­zit­ron Elekt­ron Asi­met­rik Hal­ka­la­rı (SPEAR)’nda da ça­lış­mış­tı.
1969’dan 1985’e ka­dar Ca­li­for­nia Üni­ver­si­te­si, San­ta Cruz’­da fi­zik pro­fe­sö­rüy­dü ve 1969’dan 1972’ye ka­dar ora­nın Bi­lim­sel Rek­tör Yar­dım­cı­sı gö­re­vin­de de bu­lun­muş­tu. 1972’de Ame­ri­kan Fi­zik Öğ­ret­men­le­ri Der­ne­ği’n­den Üs­tün Hiz­met Ödü­lü al­mış­tı. Emek­li Pro­fe­sör ola­rak, 1994’e ka­dar par­ça­cık hız­lan­dı­rı­cı­sı araş­tır­ma­la­rın­da et­kin ol­ma­yı sür­dür­müş­tü. 1998’de Ame­ri­kan Fi­zik Der­ne­ği Sands’e “hız­lan­dı­rı­cı fi­zi­ği­ne ve elekt­ron-po­zit­ron ve pro­ton çar­pış­tı­rı­cı­la­rı­nın ge­liş­ti­ril­me­si­ne yap­tı­ğı pek çok kat­kı ne­de­niy­le” Ro­bert R. Wilson Ödü­lü­nü lâ­yık gör­müş­tü.
Sands emek­li­li­ğin­de San­ta Cruz’­da ye­rel ilk ve or­ta öğ­re­tim öğ­ret­men­le­ri­ne, öğ­ren­ci­le­ri için bil­gi­sa­yar ve la­bo­ra­tu­ar et­kin­lik­le­ri kur­ma­la­rı­na yar­dım ede­rek on­la­ra akıl ho­ca­lı­ğı yap­mış­tı. Feyn­man’ın Fi­zik Ti­yo­la­rı ad­lı prob­lem çö­zü­mü ki­ta­bı­nın bas­kı­ya ha­zır­lan­ma­sı­nı da de­net­le­miş, ay­rı­ca bu­na Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­nin or­ta­ya çı­ka­rıl­ma­sı­nı be­tim­le­yen bir anı ya­zı­sı da koy­muş­tu.
Matthew Sands 13 Ey­lül 2014’te Ca­li­for­ni­a’­da San­ta Cruz’­da öl­dü.


YENİ MİLENYUM BASIMIN ÖNSÖZÜ


Ric­hard Feyn­man’ın üç cilt­lik Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­nin or­ta­ya çık­tı­ğı Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sün­de­ki fi­zi­ğe gi­riş der­si­ni ver­me­sin­den bu ya­na ne­re­dey­se el­li yıl geç­ti. Bu el­li yıl bo­yun­ca fi­zik­sel dün­ya­yı al­gı­la­yı­şı­mız bü­yük oran­da de­ğiş­ti fa­kat Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri et­ki­si­ni kay­bet­me­di. Feyn­man ders­le­ri, Feyn­man’ın eş­siz fi­zik al­gı­sı ve pe­da­go­ji­si ne­de­niy­le gü­nü­müz­de hâ­lâ ilk ba­sıl­dı­ğı an ka­dar et­ki­li­dir. Dün­ya ça­pın­da hem ace­mi ve hem de ol­gun fi­zik­çi­ler ta­ra­fın­dan ça­lı­şıl­mak­ta­dır; Sa­de­ce İn­gi­liz­ce 1,5 mil­yon­dan faz­la kop­ya­sı ba­sıl­mış ve en az bir dü­zi­ne di­le çev­ril­miş­tir. Bel­ki de hiç­bir fi­zik ki­ta­bı se­ri­si şu ana dek bu ka­dar et­ki­li ol­ma­mış­tır.
Bu Ye­ni Mi­len­yum Ba­sı­mı, Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri (FLP) için ye­ni bir ça­ğın baş­lan­gı­cı­dır: elekt­ro­nik ya­yın­cı­lı­ğın yir­mi bi­rin­ci yüz­yıl ça­ğı. FLP, Latex elekt­ro­nik diz­gi di­lin­de ta­nım­lan­mış me­tin ve denk­lem­le­ri ve mo­dern çi­zim ya­zı­lım­la­rı kul­la­nı­la­rak ye­ni­den çi­zi­len bü­tün şe­kil­ler­le bir­lik­te FLP for­ma­tı­na çev­ril­miş­tir.
Bu son baskının so­nuç­la­rı kor­ku­tu­cu de­ğil­dir; ne­re­dey­se fi­zik öğ­ren­ci­le­ri ta­ra­fın­dan yıl­lar­ca alı­şıl­mış ve se­vi­len ori­ji­nal kır­mı­zı ki­ta­ba ben­ze­mek­te­dir. Ana fark­lı­lık­lar, ge­niş­le­til­miş ve ge­liş­ti­ril­miş bir di­zin, bir ön­ce­ki nüs­ha­nın ilk ba­sı­mın­dan bu ya­na beş yıl­dan faz­la bir sü­re için­de oku­yu­cu­lar ta­ra­fın­dan bu­lu­nan 885 ba­sım ha­ta­sı­nın dü­zel­til­miş ha­li ve ge­le­cek­te oku­yu­cu­lar ta­ra­fın­dan bu­lu­na­bi­le­cek ha­ta­la­rı dü­zelt­me ko­lay­lı­­ğıdır. Bu ko­nu­ya aşa­ğı­da de­ği­ne­ce­ğiz.
Bu ba­sı­mın eKitap ver­si­yo­nu ve Ge­liş­ti­ril­miş Elekt­ro­nik Ver­si­yo­nu elekt­ro­nik ye­ni­lik­ler­dir. Bü­yü­tül­me­ye ça­lı­şıl­dı­ğın­da denk­lem­le­ri, şe­kil­le­ri ve hat­ta ba­zen met­nin ken­di­si­nin pik­sel­le­re ay­rıl­dı­ğı 20. Yüz­yı­lın tek­nik ki­tap­la­rı­nın ço­ğu eKitap’larının ak­si­ne Ye­ni Mi­len­yum Bas­kı­sı­nın Latex tas­la­ğı, say­fa­da­ki tüm özel­lik­le­rin (fo­toğ­raf­lar ha­riç) sı­nır ko­yul­mak­sı­zın ve şe­kil­le­rin net­li­ği­nin ve tam­lı­ğı­nın mu­ha­fa­za edil­di­ği en yük­sek ka­li­te eKitapların ya­ra­tıl­ma­sı­na ola­nak ta­nı­mak­ta­dır. Feyn­man’ın ori­ji­nal ders­le­rin­den alın­mış sı­nıf tah­ta­sı re­sim­le­ri ve ses­le­ri­ni ve di­ğer kay­nak­lar­la bağ­lan­tı­la­rı­nı içe­ren Ge­liş­ti­ril­miş Elekt­ro­nik Ver­si­yon, Feyn­man’ın ders­le­rin­den haz al­ma­nı­zı sağ­la­ya­cak bir ye­ni­lik­tir.

Feynman Dersleri Anısına

Bu üç cilt ek­sik­siz pe­da­go­jik bir ça­lış­ma­dır. Ay­rı­ca Feyn­man’ın 1961-64 yıl­la­rı ara­sın­da, Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sün­de (Cal­tech) alan­la­rı­na ba­kıl­mak­sı­zın bü­tün bi­rin­ci ve ikin­ci sı­nıf öğ­ren­ci­le­ri­nin ih­ti­ya­cı ol­du­ğu li­sans fi­zik ders­le­ri­nin ta­rih­sel bir kay­dı­dır.
Tıp­kı be­nim gi­bi, oku­yu­cu­lar da Feyn­man’ın ders­le­ri­ne ka­tı­lan öğ­ren­ci­le­rin na­sıl et­ki­len­dik­le­ri­ni me­rak ede­bi­lir. Bu cilt­le­re ken­di yaz­dı­ğı ön­sö­zün­de Feyn­man bir neb­ze olum­suz bir ba­kış açı­sı sun­mak­ta­dır. “Öğ­ren­ci­ler ta­ra­fın­dan çok iyi an­la­şıl­dı­ğı­nı san­mı­yo­rum” di­ye yaz­mak­ta­dır. Matthew Sands, Feyn­man Fi­zik Ti­yo­la­rı isim­li Feyn­man bi­yog­ra­fi­sin­de çok da­ha olum­lu bir ba­kış açı­sı su­nar. Me­ra­kım ne­de­niy­le 2005 yı­lı­nın son­ba­ha­rın­da, Feyn­man’ın 1961-63 sı­nı­fın­dan (yak­la­şık 150 öğ­ren­ci ara­sın­dan) rast­ge­le 17 öğ­ren­ciy­le –ba­zı­la­rı­ ders­te ol­duk­ça zor­lan­an bazıları da uzmanlaşan öğrenciler olmak üzere; fi­zik ana bi­lim da­lı­nın ya­nı sı­ra bi­yo­lo­ji, kim­ya, mü­hen­dis­lik, je­olo­ji, ma­te­ma­tik ve ast­ro­no­mi öğ­ren­ci­le­ri– ma­il­leş­tim ya da ko­nuş­tum.
Ara­dan ge­çen yıl­lar bo­yun­ca ha­fı­za­la­rı do­nuk­laş­mış ola­bi­lir­di, fa­kat yüz­de sek­se­ni Feyn­man’ın ders­le­ri­nin üni­ver­si­te ha­yat­la­rı­nın en önem­li an­la­rı ol­du­ğu­nu be­lirt­ti. “Ki­li­se­ye git­me­ye ben­zi­yor­du.” Ders­ler “dö­nü­şüm­sel bir de­ne­yim­di,” “bir ya­şam öm­rü de­ne­yi­mi, muh­te­me­len Cal­tech’­ten edin­di­ğim en önem­li de­ne­yim.” “Bi­yo­lo­ji ala­nın­day­dım fa­kat Feyn­man’ın ders­le­ri li­sans öğ­re­ni­mim­de­ki en ile­ri de­ne­yim­di… bu­nun­la bir­lik­te iti­raf et­me­li­yim ki ev ödev­le­ri­ni za­ma­nın­da ya­pa­mı­yor­dum ve güç­lük­le ta­kip ede­bi­li­yor­dum.” “Ders­te en az ümit ve­ren öğ­ren­ci­ler ara­sın­day­dım ve as­la bir der­si ka­çır­ma­dım… Feyn­man’ın keş­fet­mek­ten duy­du­ğu haz­zı hâ­lâ his­se­de­bi­li­yo­rum ve ha­tır­lı­yo­rum… Ders­le­ri… muh­te­me­len ba­sı­lan Ders­le­rin­de ol­ma­yan duy­gu­sal bir et­ki­ye sa­hip­ti.”
Bu­nun­la bir­lik­te bir­kaç öğ­ren­ci iki ne­den­den do­la­yı olum­suz ha­tı­ra­la­ra sa­hip­ti: (i) “Ders­le­re ka­tıl­ma­nı­za rağ­men ev öde­vi prob­lem­le­ri­ni na­sıl çö­ze­ce­ği­ni­zi öğ­re­ne­mi­yor­du­nuz. Feyn­man çok be­ce­rik­liy­di; han­gi yak­la­şım­la­rın ve hi­le­le­rin uy­gu­lan­ma­sı ge­rek­ti­ği­ni bi­li­yor­du ve bi­rin­ci sı­nıf öğ­ren­ci­le­ri­nin sa­hip ol­ma­dı­ğı bir ze­kâ­ya ve de­ne­yi­me da­ya­nan sez­gi­le­re sa­hip­ti.” Feyn­man ve mes­lek­taş­la­rı ders­le­rin­de­ki bu ku­su­run far­kın­da­lar­dı ve Feyn­man’ın Fi­zik Ti­yo­la­rı­ isim­li ese­re da­hil edi­len bö­lüm­ler­de bu­nun­la il­gi­li kay­nak­lar var­dı: Feyn­man ta­ra­fın­dan verilmiş üç prob­lem-çöz­me der­si ve Ro­bert B. Le­igh­ton ile Roc­hus Vogt ta­ra­fın­dan top­la­nan bir di­zi prob­lem ve ce­vap­la­rı. (ii) “Bir son­ra­ki ders­te ne­le­rin tar­tı­şı­la­ca­ğı­nın bi­lin­me­me­sin­den kay­nak­la­nan gü­ven­siz­lik, bir ders ki­ta­bı­nın ya da ders kay­nak­la­rıy­la bağ­lan­tı­lı her­han­gi bir re­fe­ran­sın ol­ma­yı­şı ve so­nuç ola­rak ile­ri oku­ma­la­rın ya­pı­la­ma­ma­sı… Üni­ver­si­te bi­na­sı­nın için­de ders­le­ri he­ye­can ve­ri­ci ve an­la­şı­lır bul­dum fa­kat dı­şa­rı­da [de­tay­la­rı­nı ye­ni­den kur­ma­ya ça­lış­tı­ğım­da] Sans­krit­çey­di.” Bu prob­lem el­bet­te bu üç cilt, Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’nin­ ba­sı­lan ver­si­yo­nu, sa­ye­sin­de çö­zül­dü. Bu eser­ler da­ha son­ra Cal­tech öğ­ren­ci­le­ri­nin yıl­lar­ca ça­lış­tı­ğı ders ki­tap­la­rı ha­li­ne gel­di­ler ve Feyn­man’ın en bü­yük mi­ra­sı ola­rak gü­nü­müz­de ya­şa­tıl­mak­ta­dır.

Yazım Hatalarının Bir Tarihi

Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri, Feyn­man ve Feyn­man’ın ders­le­rin­de­ki[*]ka­ra tah­ta fo­toğ­raf­la­rı ve teyp ka­yıt­la­rı üze­rin­de ça­lı­şan ve der­le­yen yar­dım­cı ya­zar­lar Ro­bert B. Le­igh­ton ve Matthew Sands ta­ra­fın­dan hız­lı bir şe­kil­de üre­til­di (Her iki yar­dım­cı ya­zar­ da Ye­ni Mi­len­yum Ba­sı­mın Ge­liş­ti­ril­miş Elekt­ro­nik Ver­si­yo­nu­na kat­kı­da bu­lun­du­lar). Feyn­man, Le­igh­ton ve Sands’ın yük­sek bir hız­la ça­lış­ma­la­rı ne­de­niy­le ilk bas­kı­sın­da çok sa­yı­da ha­ta­nın bu­lun­ma­sı ka­çı­nıl­maz­dı. Feyn­man da­ha son­ra­ki yıl­lar­da uzun bir ya­zım ha­ta lis­te­si top­la­dı: Cal­tech’­te­ki öğ­ren­ci­ler ve öğ­re­tim üye­le­ri ve Dün­ya ça­pın­da­ki oku­yu­cu­lar ta­ra­fın­dan bu­lu­nan ha­ta­lar. 1960’lar­da ve 1970’le­rin ilk yıl­la­rın­da Feyn­man yo­ğun ya­şa­mı ara­sın­da I. ve II. Cilt­ler için ha­ta­la­rın hep­si­ni ol­ma­sa bi­le bü­yük bir kıs­mı­nı kont­rol et­mek ve da­ha son­ra­ki bas­kı­la­ra bu dü­zelt­me­le­ri yer­leş­tir­mek için za­man ayır­dı. Fa­kat Feyn­man’ın III. Cilt­te­ki ha­ta­la­rın or­ta­dan kal­dı­rıl­ma­sı­na yö­ne­lik gö­rev an­la­yı­şı as­la ye­ni şey­le­ri keş­fet­me he­ye­ca­nın­dan da­ha yük­sek de­ğil­di[†]. 1988 yı­lın­da­ki za­man­sız ölü­mün­den son­ra bü­tün üç cilt için top­la­nan ha­ta­lar Cal­tech Ar­şiv­le­rin­de top­lan­dı ve unu­tul­ma­ya yüz tut­tu.
2002 yı­lın­da Ralph Le­igh­ton (Ro­bert Le­igh­ton’ın son ço­cu­ğu ve Feyn­man’ın hem­şe­ri­si) es­ki ha­ta­lar ko­nu­sun­da ve Ralph’ın ar­ka­da­şı Mic­he­al Gott­li­eb ta­ra­fın­dan der­le­nen ye­ni uzun bir lis­te ko­nu­sun­da bil­gi­len­dir­di. Le­igh­ton bü­tün ha­ta­la­rı dü­zel­til­miş Feyn­man Ders­le­ri’­nin ye­ni bir Cal­tech bas­kı­sı­nın or­ta­ya kon­ma­sı­nı ve ya­nın­da, O’­nun ve Gott­li­eb’in ha­zır­la­ya­ca­ğı Feyn­man’ın Fi­zik Ti­yo­la­rı isim­li ye­ni bir yar­dım­cı kay­nak cil­di­nin ba­sıl­ma­sı­nı öner­di.
Feyn­man be­nim kah­ra­ma­nım­dı ve ya­kın bir ar­ka­da­şım­dı. Ye­ni ha­ta lis­te­si­ni ve öne­ri­len ye­ni cil­din içe­ri­ği­ni gör­dü­ğüm­de Cal­tech (O, Le­igh­ton ve Sands’ın Feyn­man Ders­le­ri için bü­tün hak­la­rı ve so­rum­lu­luk­la­rı dev­ret­ti­ği Feyn­man’ın uzun sü­re­li aka­de­mik evi) adı­na bu pro­je­yi de­net­le­me­yi he­men ka­bul et­tim. Gott­li­eb’in bir bu­çuk yıl sü­ren ti­tiz ça­lış­ma­sın­dan ve Dr. Mic­he­al Hartl’ın (bü­tün ha­ta­la­rı ve ye­ni cil­di kont­rol eden seç­kin bir Cal­tech dok­to­ra son­ra­sı öğ­ren­ci­si) dik­kat­li in­ce­le­me­le­rin­den son­ra 2005 yı­lın­da yak­la­şık 200 ha­ta­sı dü­zel­til­miş ve Gott­li­eb ile Le­igh­ton ta­ra­fın­dan ya­zı­lan Feyn­man’ın Fi­zik Ti­yo­la­rı isim­li ye­ni bir cil­de sa­hip Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­nin Ta­mam­la­yı­cı Bas­kı­sı doğ­du.
Bu bas­kı­nın “Ta­mam­la­yı­cı” ola­ca­ğı­nı dü­şü­nü­yor­dum. Bek­le­me­di­ğim şey Dün­ya ça­pın­da­ki oku­yu­cu­la­rın –da­ha ile­ri ha­ta­la­rı ta­nım­la­mak için Gott­li­eb’e baş­vur­ma­la­rı ve Gott­li­eb ta­ra­fın­dan oluş­tu­ru­lup ka­lı­cı ha­le ge­ti­ri­len web­si­te­si­ne, Feyn­man Ders­le­ri Websitesi www.feyn­man­lec­tu­res.in­fo, bu ha­ta­la­rı sun­ma­la­rı– ta­şı­dık­la­rı coş­ku­lu so­rum­lu­luk duy­gu­suy­du. O za­man­dan be­ri ge­çen 5 yıl­da 965 ye­ni ha­ta su­nul­du ve Gott­li­eb, Hartl ile Na­te Bo­de’­nin (seç­kin bir Cal­tech fi­zik li­sans öğ­ren­ci­si) ti­tiz ça­lış­ma­la­rı sa­ye­sin­de dü­zel­til­di. 965 ha­ta­nın 80 adedi Tamamlayıcı Ba­sım’ın (Ağus­tos 2006) dör­dün­cü bas­kı­sın­da dü­zel­til­di ve ge­ri­ye ka­lan 885 ta­ne­si bu Ye­ni Milenyum Basımınınilk bas­kı­sın­da dü­zel­til­di (I. cilt­te 332, II. Cilt­te 263 ve III. Cilt­te 200). Ha­ta­la­rın de­tay­la­rı için www.feyn­man­lec­tu­res.in­fo ad­re­si­ne ba­kı­nız.
Açık ki, Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­ni ha­ta­sız ha­le ge­tir­mek Dün­ya ça­pın­da­ki iş­bir­li­ği sa­ye­sin­de ger­çek­leş­ti. Cal­tech adı­na 2005 yı­lın­dan bu ya­na kat­kı­da bu­lu­nan 50 oku­yu­cu­ya ve son­ra­ki yıl­lar­da kat­kı ko­ya­cak çok sa­yı­da oku­yu­cu­ya şim­di­den te­şek­kür ede­rim. Kat­kı ko­yan her­ke­sin is­mi www.feyn­man­lec­tu­res.in­fo/flp_er­ra­ta.html ad­re­sin­de bu­lun­mak­ta­dır.
Ne­re­dey­se tüm ha­ta­lar üç tip­te­dir: (i) düz ya­zı­da­ki bas­kı ha­ta­la­rı; (ii) denk­lem­ler­de­ki, tab­lo­lar­da­ki ve şe­kil­ler­de­ki bas­kı ha­ta­la­rı ve ma­te­ma­tik­sel ha­ta­lar: işa­ret ha­ta­la­rı, yan­lış sa­yı­lar (ör­ne­ğin 5 ye­ri­ne 4 kul­la­nıl­ma­sı), denk­lem­ler­de­ki unu­tul­muş alt in­dis­ler, top­lam işa­ret­le­ri, pa­ran­tez­ler ve te­rim­ler; (iii) bö­lüm­le­re, tab­lo­la­ra ve şe­kil­le­re ata­nan yan­lış re­fe­rans­lar. Bu tür ha­ta­lar, ol­gun bir fi­zik­çi için kor­kunç gö­rün­me­se de, Feyn­man’ın bi­rin­cil din­le­yi­ci­le­ri olan öğ­ren­ci­ler için ka­fa ka­rış­tı­rı­cı ve en­gel­le­yi­ci ola­bi­lir.
Be­nim so­rum­lu­lu­ğum­da dü­zel­ti­len 1165 ha­ta ara­sın­dan sa­de­ce bir­ka­çı­nın ger­çek fi­zik­sel ha­ta ol­ma­sı dik­kat çe­ki­ci­dir. Ör­ne­ğin II. Cil­din say­fa 5 ve 9 ara­sın­da “… top­rak­lan­mış ka­pa­lı bir ilet­ken için­de­ki ­sta­tik ol­ma­yan yük da­ğı­lı­mı dı­şa­rı­da bir alan [elekt­rik] üre­te­mez.” (top­rak­lan­mış ke­li­me­si bir ön­ce­ki bas­kı­da ih­mal edil­miş­ti). Bu ha­ta, iç­le­rin­de William and Mary Ko­le­jin­de bir öğ­ren­ci olan ve bir sı­nav­da Feyn­man’ın ha­ta­lı bir met­nin­de gü­ve­nen Be­ulah Eli­za­beth Cox’un da bu­lun­du­ğu çok sa­yı­da oku­yu­cu ta­ra­fın­dan Feyn­man’a bil­di­ril­miş­ti. 1975 yı­lın­da Feyn­man Ba­yan Cox’a şöy­le yaz­dı[‡] “Öğ­re­tim gö­rev­li­si­nin, Ga­uss Ya­sa­sı­nı kul­la­na­rak gös­ter­di­ği gi­bi, ce­va­bı­nı­zın yan­lış ol­ma­sı ne­de­niy­le si­ze pu­an ver­me­me­si doğ­ruy­du. Bi­lim­de dik­kat­li bi­çim­de oluş­tu­rul­muş man­tı­ğa ve sav­la­ra gü­ven­me­li­si­niz, oto­ri­te­le­re de­ğil. Ay­rı­ca ki­ta­bı dik­kat­li bir şe­kil­de oku­yup an­la­ya­bi­lir­di­niz, Bir ha­ta yap­tım ve bu ne­den­le ki­tap ha­ta­lı­dır. Muh­te­me­len top­rak­lan­mış bir kü­re­yi ya da için­de fark­lı böl­ge­ler­de ha­re­ket eden par­ça­cık­la­rın dı­şa­rı­da­ki şey­le­ri et­ki­le­me­ye­ce­ği bir şe­yi dü­şü­nü­yor­dum. Bu­nu na­sıl yap­tı­ğı­ma emin de­ği­lim fa­kat pot kır­dım ve sen de ba­na ina­na­rak pot kır­dın.”

Ye­ni Mi­len­yum Ba­sı­mı Bu Ha­le Na­sıl Gel­di

Ka­sım 2005 ve Tem­muz 2006 ara­sın­da Feyn­man Ders­le­ri Web si­te­si­ne www.feyn­man­lec­tu­res.in­fo 340 ha­ta su­nul­du. Önem­li öl­çü­de bun­la­rın bü­yük bir kıs­mı tek bir ki­şi­den ge­li­yor­du: Dr. Ru­dolf Pfe­if­fer, Avus­tur­ya Vi­en­na Üni­ver­si­te­sin­den fi­zik dok­to­ra son­ra­sı bir araş­tır­ma­cı. Ya­yın­cı, Ad­di­son Wesley, 80 ha­ta­yı ön­ce­den tes­pit et­miş­ti fa­kat mas­ra­fı yü­zün­den da­ha faz­la­sı­nın tes­pit edil­me­si­ne ayak di­re­di: ki­tap­lar 1960’lı yıl­la­ra ait say­fa­la­rın fo­tog­ra­fik gö­rün­tü­süy­le ça­lı­şan bir fo­to-of­set sü­re­ci sa­ye­sin­de ba­sıl­mak­tay­dı. Bir ha­ta­yı dü­zelt­mek bü­tün say­fa­nın ye­ni­den di­zi­mi an­la­mı­na ge­li­yor­du ve ye­ni bir ha­ta­nın ol­ma­ma­sı­nı ga­ran­ti al­tı­na al­mak için her say­fa iki fark­lı in­san ta­ra­fın­dan iki kez diz­gi­ye gir­di, da­ha son­ra bir­kaç in­san ta­ra­fın­dan kar­şı­laş­tı­rı­la­rak dü­zel­ti­li­yor­du; ger­çek­ten yüz­ler­ce ha­ta­nın var ol­du­ğu bir du­rum­da çok mas­raf­lı bir sü­reç.
Gott­li­eb, Pfe­if­fer ve Ralph Le­igh­ton bu ko­nu­da çok mut­suz­du­lar, bu ne­den­le bü­tün ha­ta­la­rı dü­zelt­me­yi ko­lay­laş­tır­ma­sı ve ay­rı­ca eKitap üret­mek ve Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­nin ge­liş­ti­ril­miş elekt­ro­nik ver­si­yo­nu­nu ge­liş­tir­me­k i­çin bir plan ge­liş­tir­di­ler. 2007 yı­lın­da Cal­tech’in tem­si­len ba­na plan­la­rı­nı açık­la­dı­lar. He­ves­li fa­kat tem­kin­liy­dim. Ge­liş­ti­ril­miş Elekt­ro­nik Ver­si­yo­nu’­nun bir bö­lüm­lük gös­te­ri­mi­ni içe­ren de­tay­la­rı gör­dük­ten son­ra, Cal­tech’in Gott­li­eb, Pfe­if­fer ve Le­igh­ton’un plan­la­rı doğ­rul­tu­sun­da iş­bir­li­ği yap­ma­sı­nı öner­dim. Plan Cal­tech’in Fi­zik, Ma­te­ma­tik ve Ast­ro­no­mi bö­lüm baş­kan­la­rı –Tom Tomb­rel­lo, Andrew Lan­ge ve Tom So­ifer– ta­ra­fın­dan onay­lan­dı ve ka­rı­şık ya­sal söz­leş­me de­tay­la­rı Cal­tech’in fi­kir hak­la­rı da­nış­ma­nı Adam Coch­ran ta­ra­fın­dan in­ce­len­di. Bu Ye­ni Mi­len­yum Ba­sı­mı­nın ya­yım­lan­ma­sıy­la bir­lik­te plan, kar­ma­şık­lı­ğı­na rağ­men ba­şa­rı­lı bir şe­kil­de yü­rür­lü­ğe kon­du. Özel ola­rak:
Pfe­if­fer ve Gott­li­eb FLP’nin bü­tün üç cil­di­ni Latex for­mu­na dö­nüş­tür­dü­ler (Feyn­man’ın Fi­zik Ti­yo­la­rıese­ri­ne Feyn­man ders­le­rin­den el­de edi­len 1000’den faz­la alış­tır­ma­yı da­hil et­mek için ça­lış­tı­lar). FLP şe­kil­le­ri, FLP’nin Al­man çe­vir­me­ni Hen­ning He­in­ze ta­ra­fın­dan Al­man bas­kı­sın­da kul­la­nıl­mak üze­re, Hin­dis­tan’­da mo­dern elekt­ro­nik form­da ye­ni­den çi­zil­di. Gott­li­eb ve Pfe­if­fer, bu Ye­ni Milenyum İngilizce bas­kı­sın­da He­in­ze’­nin özel ol­ma­yan şe­kil­le­ri­ni kul­lan­mak için, Al­man bas­kı­sın­da­ki (Ol­den­bo­urg ta­ra­fın­dan ba­sı­lan) özel ol­ma­yan Latex denk­lem­le­ri­ni de­ğiş to­kuş et­ti. Pfe­if­fer ile Gott­li­eb, bü­tün Latex met­ni­ni ve denk­lem­le­ri­ni ve bü­tün ye­ni­den çi­zi­len şe­kil­le­ri ti­tiz bir şe­kil­de kont­rol ederek dü­zel­til­me­si ge­re­ken yer­le­ri dü­zelt­ti. Na­te Bo­de ile ben, Cal­tech adı­na, met­ni, denk­lem­le­ri ve şe­kil­le­ri kıs­men kont­rol et­tik; hiç­bir ha­ta bu­la­ma­dık. Pfe­if­fer ile Gott­li­eb ina­nıl­maz bir bi­çim­de ti­tiz ve has­sas­tı­lar. Gott­li­eb ile Pfe­if­fer, Feyn­man’ın 1962-64 ders fo­toğ­raf­la­rı­nı sa­yı­sal­laş­tır­mak için Hun­ting­ton Kü­tüp­ha­ne­sin­de John Sul­li­van’ı ve ders ka­yıt­la­rı­nı sa­yı­sal­laş­tır­mak için Ge­or­ge Blo­od Ses Sis­tem­le­ri­ni ayar­la­dı­lar: fi­nan­sal des­tek ve teş­vik için Cal­tech pro­fe­sö­rü Car­ver Me­ad, lo­jis­tik des­tek için Cal­tech Ar­şiv­ci­si Shel­ley Erwin ve hu­ku­ki des­tek için Coch­ran.
Hu­ku­ki me­se­le­ler ol­duk­ça cid­diy­di: 1960 yıl­la­rın­da Cal­tech, ba­sım ya­yım hak­kı­nı ve 1990 yıl­la­rın­da Feyn­man’ın ses­li ders­le­ri­ni ve bir elekt­ro­nik ba­sı­mı­nın da­ğı­tım hak­la­rı­nı Ad­di­son Wesley’e ver­miş­ti. 2000’li yıl­lar­da bu li­sans­la­rın bir di­zi ka­zan­cı sa­ye­sin­de, ba­sım hak­la­rı Pe­ar­son ya­yın ­gru­bu­na dev­re­dil­di fa­kat ses ve elekt­ro­nik ver­si­yon hak­la­rı Per­se­us ya­yın ­gru­bu­na dev­re­dil­di. Coch­ran, Ike Williams ile bir­lik­te, ya­yın ko­nu­la­rın­da uz­man­laş­mış bir avu­kat, Per­se­us’­la (Ba­sic Bo­oks) bü­tün hak­la­rı bir­leş­ti­re­rek dev­ret­mek ko­nu­sun­da an­laş­tı ve böy­le­ce bu Ye­ni Mi­len­yum Bas­kı­sı doğ­muş ol­du.




Teşekkürler

Cal­tech adı­na bu Ye­ni Mi­len­yum Bas­kı­sı­nın oluş­ma­sı­na yar­dım eden çok sa­yı­da in­sa­na te­şek­kür ede­rim. Özel ola­rak yu­ka­rı­da adı ge­çen in­san­la­ra te­şek­kür et­mek is­ti­yo­rum: Ralph Le­igh­ton, Mic­ha­el Gott­li­eb, Tom Tomb­rel­lo, Mic­ha­el Hartl, Ru­dolf Pfe­if­fer, Hen­ning He­in­ze, Adam Coch­ran, Carver Mead, Na­te Bo­de, Shel­ley Erwin, Andrew Lan­ge, Tom So­ifer, Ike Williams ve ha­ta­la­rı or­ta­ya ko­yan 50 ki­şi­ye (lis­te­si www.feyn­man­lec­tu­res.in­fo ad­re­sin­de mev­cut). Ay­rı­ca sü­rek­li des­te­ği ve öğüt­le­ri için Mic­hel­le Feyn­man’a (Ric­hard Feyn­man’ın kız kar­de­şi), Cal­tech’­ten sah­ne ar­ka­sın­da­ki yar­dım­la­rı ve öğüt­le­ri için Alan Ri­ce’a, FLP’yi Latex for­ma­tı­na dö­nüş­tür­mek ko­nu­sun­da Pfe­if­fer’e yar­dım eden ve öğüt­ler­de bu­lu­nan Cal­vin Jack­son’a ve ha­ta­la­rın dü­zel­til­me­si ko­nu­sun­da tar­tış­ma­la­rı için Mic­he­al Figl, Manf­red Smo­lik ve And­re­as Stangl’a ve Per­se­us/Ba­sic Bo­oks ve (da­ha ön­ce­ki ba­sım­lar için) Ad­di­son Wesley per­so­ne­li­ne te­şek­kür ede­rim.

Kip S. Thor­ne
Te­orik Fi­zik Feyn­man Pro­fe­sö­rü, Emek­li
Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sü                                                                                Ekim 2010
 
TÜRKÇE ÇEVİRİYE ÖNSÖZ:

Feynman Fizik Dersleri

Türkiye’de Okutulmuştu!

MEB he­sa­bı­na li­se fi­zik öğ­ret­me­ni ol­mak üze­re, 1960’ta An­ka­ra Üni­ver­si­te­si Fi­zik Bö­lü­mü­ne gir­di­ğim­de, Fen Fa­kül­te­si­nin di­ğer bö­lüm­le­ri gi­bi Fi­zik Bö­lü­mün­de de için­de kla­sik me­ka­nik, elekt­ro­di­na­mik, ku­an­tum me­ka­ni­ği ders­le­ri­nin bu­lun­ma­dı­ğı ol­duk­ça es­ki­miş bir müf­re­dat iz­len­mek­tey­di. Üçün­cü sı­nıf­tay­ken bö­lü­mün öğ­re­tim kad­ro­su­na, Pa­ris Üni­ver­si­te­sin­de dev­let bur­suy­la Ma­te­ma­tik li­san­sı oku­yup Eco­le Nor­ma­le Su­pe­ri­or’un Te­le­ko­mü­ni­kas­yon bö­lü­mün­den Elekt­ro­nik Yük­sek Mü­hen­di­si ola­rak me­zun olan ve ar­dın­dan De Brog­li­e’­den de ders­ler ala­rak Te­orik Fi­zik da­lın­da Hen­ri Poincaré Ens­ti­tü­sü’n­de dok­to­ra­sı­nı ya­pıp yur­da dön­müş bir genç ho­ca ka­tıl­mış­tı: Bur­han Ca­hit Ünal. Ge­lir gel­mez Golds­te­in’ın Kla­sik Me­ka­nik ki­ta­bı­nı iz­le­di­ği bir ders aç­mış, bir son­ra­ki yıl Mandl’ın Ku­an­tum Me­ka­ni­ği ki­ta­bı­nı an­lat­mış­tı bi­ze. Me­zun ol­du­ğum­da bir baş­ka ar­ka­da­şım (S.A. Ba­ran) ile bir­lik­te Bur­han ho­ca­nın asis­ta­nı ola­rak bö­lü­me asis­tan gir­miş­tik. İş­te o 1964-65 öğ­re­tim yı­lın­da Bö­lü­mü­mü­ze NATO-TÜBİTAK Burs­lu­su dört öğ­ren­ci­nin kay­dol­du­ğu­nu duy­muş­tuk. Bu öğ­ren­ci­ler me­zun ol­duk­la­rın­da doğ­ru­dan ABD’ye dok­to­ra­ya gi­de­cek­ler­di.
Bur­han ho­ca, Ca­li­for­nia Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sü CALTECH’te bi­rin­ci ve ikin­ci sı­nıf fi­zik ders­le­ri­nin ye­ni­den dü­zen­len­me­si ih­ti­ya­cı ne­de­niy­le 1961-63 yıl­la­rın­da biz­zat Ric­hard Feyn­man ta­ra­fın­dan ha­zır­la­nıp kon­fe­rans­lar şek­lin­de Cal­tech’in bü­tün bi­rin­ci ve ikin­ci sı­nıf öğ­ren­ci­le­ri­ne su­nu­lan ve bü­yük­çe bir ekip­le ki­ta­ba dö­nüş­tü­rü­len üç cilt­lik “Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri” di­zi­sin­den ha­ber­dar­dı. Çün­kü ken­di­si 1961 yı­lın­da Fulb­right bur­suy­la bir yıl Cal­tech’­te ve bir son­ra­ki yıl da Co­lo­ra­do Üni­ver­si­te­sin­de dok­to­ra son­ra­sı araş­tır­ma­cı ola­rak bu­lun­muş­tu. Bir-iki öğ­ren­ci­nin da­ha ka­tıl­ma­sıy­la bu dört Na­to bur­si­ye­rin­den (Na­mık Ke­mal PAK, İs­ma­il Hak­kı DURU, Ta­rık ÇELİK ve Si­nan ÖZKAL) olu­şan kü­çük bir ­grup mey­da­na ge­ti­rip, iki asis­ta­nıy­la bir­lik­te, bü­yük bir ce­sa­ret­le Cal­tech prog­ra­mı­nı gay­rı-res­mi ola­rak ak­şam­la­rı –Cu­mar­te­si, Pa­zar da­hil– bu ­gru­ba uy­gu­la­mış­tı. İki asis­ta­nı gün­düz­le­ri Feyn­man’ın ki­tap­la­rı­nı oku­yor­lar, ken­di­le­ri öğ­re­nip ak­şam­la­rı ko­nu­la­rı Bur­han ho­cay­la bir­lik­te bu kü­çük ­grup­la tar­tı­şı­yor­lar­dı. Üçün­cü ve dör­dün­cü yıl­lar­da da bu ­gru­ba Golds­te­in’ın Kla­sik Me­ka­ni­ği, Jack­son’ın Elekt­ro­di­na­mi­ği ve Mandl’ın Ku­an­tum Me­ka­ni­ği an­la­tıl­mış­tı. Bu bil­gi­ler­le do­na­tıl­mış ola­rak ABD’de çe­şit­li üni­ver­si­te­le­re gi­den bu öğ­ren­ci­ler dok­to­ra­la­rı­nı bü­yük ba­şa­rı­lar­la bi­tir­miş­ler; TÜBİTAK bi­lim ödül­le­ri al­mış­lar, TÜBİTAK baş­kan­lı­ğı, TÜBİTAK ve TÜBA yö­ne­tim­le­rin­de Tür­ki­ye’­nin bi­lim po­li­ti­ka­la­rı­na bü­yük kat­kı­lar­da bu­lun­muş­lar­dı. Bu sis­tem da­ha son­ra ge­len NATO bur­si­yer­le­ri­ne bir sü­re da­ha uy­gu­lan­mış­tı. Ama Feyn­man Prog­ra­mı­nın Cal­tech’­te uy­gu­la­ma­dan kal­dı­rı­lıp, ABD’de Ber­ke­ley Fi­zik prog­ra­mı ve bu­na ben­zer prog­ram­la­rın dev­re­ye so­kul­ma­sıy­la, An­ka­ra Üni­ver­si­te­si Fi­zik Bö­lü­mün­de­ki bu Feyn­man Prog­ra­mı res­mi müf­re­da­ta ko­nu­la­ma­dan kal­mış­tı. An­ka­ra Üni­ver­si­te­si Fi­zik Bö­lü­mü bu kez Ha­cet­te­pe, Ka­ra­de­niz Tek­nik Üni­ver­si­te­si ve baş­ka bir­kaç üni­ver­si­te­yi da­ha ya­nı­na ala­rak, Ber­ke­ley Fi­zik Prog­ra­mı­nı, tüm ders ve la­bo­ra­tu­ar ki­tap­la­rı ve di­ğer mal­ze­me­le­riy­le Türk­çe­ye çe­vir­miş ve res­mi ders prog­ram­la­rı­na bu di­zi­yi koy­muş­tu.
Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri ABD’de ve dün­ya­da kuş­ku­suz hiç­bir za­man terk edil­me­miş­tir; edil­mez de. Feyn­man ev­re­nin iş­le­yi­şi­ni en iyi an­la­mış üç-beş ki­şi­den bi­riy­di; bu­nu ders­le­rin­de en iyi şe­kil­de an­lat­mak­tay­dı. O ne­den­le Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri di­zi­si, üze­rin­den el­li yıl geç­miş ol­ma­sı­na kar­şın bü­tün dün­ya­da fi­zi­ğe me­ra­kı olan ki­şi­ler­ce okun­mak­ta­dır. Yük­sek-li­sans ve dok­to­ra öğ­ren­ci­le­ri­nin en faz­la baş­vur­du­ğu ki­tap­lar­dır. Araş­tır­ma ya­pan­la­rın her da­im el­le­ri­nin al­tın­da­dır. Sa­de­ce İn­gi­liz­ce bir bu­çuk mil­yon­dan faz­la kop­ya­sı ba­sıl­mış, en az bir dü­zi­ne di­le çev­ril­miş­tir. Sü­rek­li ye­ni bas­kı­la­rı çık­mak­ta­dır. 1963’te­ki ilk bas­kı­sın­dan son­ra, 1965, 1989, 2006, 2010, 2013’te bas­kı­la­rı ya­pıl­mış­tır.
Cal­tech’­te­ki öğ­ren­ci­ler­den, dün­ya­da­ki öğ­re­tim üye­le­ri ve oku­yu­cu­lar­dan, ölün­ce­ye ka­dar Feyn­man’ın ken­di­sin­den ve prog­ra­mı bir­lik­te ha­zır­la­dı­ğı öğ­re­tim üye­si ar­ka­daş­la­rın­dan pek çok im­la ve ya­zım ha­ta­la­rı ile tek tük an­lam ka­rı­şık­lı­ğı ta­şı­yan dü­zelt­me­ler öne­ril­miş­tir. Özel­lik­le bun­la­rı top­la­yan Feyn­man’ın ya­kın ar­ka­da­şı Pro­fe­sör Kip Thor­ne Ye­ni Mil­len­ni­um Bas­kı­sı­na yaz­dı­ğı ön­söz­de, dün­ya ça­pın­da­ki iş­bir­li­ğiy­le Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’­nin ta­ma­men ha­ta­sız ha­le ge­ti­ril­di­ği­ni du­yur­mak­ta­dır.
Ara­dan ge­çen el­li yıl­da fi­zik­te, ma­te­ma­tik­te, ast­ro­fi­zik ve koz­mo­lo­ji­de, op­tik­te ve bil­gi­sa­yar dün­ya­sın­da önem­li ge­liş­me­ler ol­du; ama Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’n­de iz­le­nen ge­nel fel­se­fe bun­la­rı za­ten kap­sa­dı­ğı için, bu şa­he­ser ders not­la­rı de­ğe­rin­den hiç­bir şey kay­bet­me­miş­tir. Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri, ye­ni ha­zır­la­nan gün­cel fi­zik ders ki­tap­la­rı­na üst dü­zey­de des­tek­le­yi­ci mal­ze­me ni­te­li­ğin­de bü­tün dün­ya­da kul­la­nıl­mak­ta­dır ve ay­rı­ca genç araş­tı­rı­cı­la­ra il­ham kay­na­ğı ol­ma­ya de­vam et­mek­te­dir.
İlk ha­zır­lan­dı­ğı 1960’lı yıl­lar­da Tür­ki­ye’­de de bü­yük he­ye­can ya­ra­tan ve üs­tün ye­te­nek­li öğ­ren­ci­le­re yıl­lar­ca ba­şa­rıy­la uy­gu­la­nan Feyn­man Fi­zik Ders­le­ri’nin bu Türk­çe çe­vi­ri­siy­le fi­zik top­lu­lu­ğu­muz­da ye­ni bir he­ye­can dal­ga­sı ya­ra­ta­ca­ğın­dan kuş­ku­muz yok­tur.
Prof. Ze­ke­ri­ya AYDIN


FEYNMAN’IN ÖNSÖZÜ

Bun­lar, ge­çen yıl ve ön­ce­ki yıl Cal­tech’­te üni­ver­si­te bi­rin­ci ve ikin­ci sı­nıf öğ­ren­ci­le­ri­ne ver­di­ğim fi­zik ders­le­ri­dir. Sı­nıf­ta an­lat­tı­ğım bu kı­sım­lar, kuş­ku­suz, ders­le­rin har­fi har­fi­ne ta­ma­mı de­ğil­dir; ba­zı­la­rı ol­duk­ça faz­la, ba­zı­la­rıy­sa da­ha az ol­mak üze­re göz­den ge­çi­ri­lip bas­kı­ya ha­zır­lan­mış­lar­dır. Sı­nıf­ta an­la­tı­lan­lar, asıl tam der­sin an­cak bir bö­lü­mü­dür. 180 öğ­ren­ci­lik tüm ­grup bü­yük bir kon­fe­rans sa­lo­nun­da bu ders­le­ri din­le­mek üze­re haf­ta­da iki kez top­lan­mak­ta ve son­ra bir asis­ta­nın reh­ber­li­ğin­de 15 ile 20 ki­şi­lik kü­çük uy­gu­la­ma ­grup­la­rı­na ay­rıl­mak­tay­dı. Ay­rı­ca haf­ta­da bir kez bir la­bo­ra­tu­var uy­gu­la­ma­sı var­dı.
Bu ders­ler­de ulaş­ma­ya ça­lış­tı­ğı­mız özel amaç, li­se­ler­den me­zun olup Cal­tech’e gel­miş olan çok he­ves­li ve ol­duk­ça ze­ki öğ­ren­ci­le­rin il­gi­si­ni çe­ke­bil­mek­ti. On­lar fi­zi­ğin ne ka­dar il­ginç­ve he­ye­can ve­ri­ci ol­du­ğu­na da­ir pek çok şey duy­du­lar: gö­re­li­lik ku­ra­mı, ku­an­tum me­ka­ni­ği ve di­ğer çağ­daş dü­şün­ce­ler. Da­ha ön­ce­ki iki yıl­lık der­si­mi­zin so­nun­da, öğ­ren­ci­le­rin ço­ğu­nun ce­sa­re­ti kı­rıl­mış olur­du, çün­kü on­la­ra ger­çek­ten de çok az bü­yük, ye­ni ve çağ­daş fi­kir­ler su­nu­lur­du. Eğik düz­lem­le­ri, elekt­ros­ta­ti­ği ve ben­ze­ri ru­tin şey­le­ri ça­lış­mak du­ru­mun­da ka­lır­lar ve iki yıl son­ra ap­tal­la­şır­lar­dı. So­run, on­la­rın he­ves­le­ri­ni bes­le­ye­rek çok da­ha ile­ri dü­zey­de ve he­ye­can­lı öğ­ren­ci­ler ka­zan­dı­ra­cak bir ders yap­ma­yı aca­ba ba­şa­ra­bi­lir miy­dik?
Bu­ra­da­ki ders­le­rin hiç­bir şe­kil­de bir göz­den ge­çir­me der­si ol­du­ğu sa­nıl­ma­sın; on­lar çok cid­di bi­çim­de ha­zır­lan­mış­tır. On­la­rı sı­nıf­ta­ki en ze­ki öğ­ren­ci­ye an­lat­tı­ğı­mı dü­şün­düm ve bun­dan emin ol­mak için de, müm­kün­se, en ze­ki öğ­ren­ci­nin bi­le ders­ler­de­ki her şe­yi tam ola­rak kav­ra­ya­ma­ya­ca­ğı şe­kil­de, dü­şün­ce ve kav­ram­la­rın ana çiz­gi­nin dı­şın­da­ki çe­şit­li yön­le­re uy­gu­lan­ma­sı öne­ri­le­ri­ni de ka­ta­rak sun­dum. Yi­ne bu ne­den­le, denk­lem­le­rin ve dü­şün­ce­le­rin fi­zi­ğin bün­ye­si­ne uy­du­ğu her du­ru­mu ve –da­ha çok bil­gi edi­nil­di­ğin­de– on­la­rın na­sıl de­ği­şe­bi­le­ce­ği­ni gös­ter­mek için, tüm be­yan­la­rı müm­kün ol­du­ğun­ca doğ­ru yap­ma­ya özen gös­ter­dim. Böy­le öğ­ren­ci­ler için –eğer ye­te­rin­ce akıl­lı­lar­sa– ne­yin da­ha ön­ce söy­le­nen­ler­den çı­ka­rıl­ma­sı ge­rek­ti­ği­ni ve ne­yin ye­ni bir şey ola­rak ön­le­ri­ne ko­nul­du­ğu­nu an­la­ma­la­rı­nın önem­li ol­du­ğu­nu his­set­tim. Ye­ni dü­şün­ce­ler or­ta­ya çık­tık­ça, on­la­rı çı­ka­rı­la­bi­le­cek du­rum­day­sa­lar çı­kar­ma­ya; ak­si hal­de bi­li­nen şey­ler cin­sin­den hiç­bir te­me­le da­yan­ma­yan ye­ni bir dü­şün­ce ol­du­ğu­nu ve ka­nıt­la­na­bi­le­ce­ği­nin bek­len­me­di­ği­ni –fa­kat sa­de­ce içe­ri­ye ek­len­di­ği­ni– açık­la­ma­ya ça­lış­tım.
Bu ders­le­re baş­lar­ken, öğ­ren­ci­le­rin li­se­den me­zun ol­duk­la­rın­da ge­omet­rik op­tik, ba­sit kim­ya fi­kir­le­ri ve ben­ze­ri şey­ler bil­dik­le­ri­ni var­say­dım. Ders­le­ri be­lir­li bir sı­ra­da ver­me­nin her­han­gi bir ne­de­ni ol­du­ğu­nu da gör­me­dim; şu an­lam­da ki, bir şe­yi ay­rın­tı­lı ola­rak an­lat­ma­ya ha­zır ol­ma­dık­ça ona de­ğin­mek is­te­mem. Pek çok ko­nu­ya tam ola­rak tar­tış­mak­sı­zın de­ğin­mek ge­re­ki­yor­du. Da­ha tam tar­tış­ma­la­ra, da­ha son­ra ha­zır­lık­lar iyi­ce ge­liş­ti­ği za­man sı­ra ge­li­yor­du. İn­dük­tans ve ener­ji dü­ze­yi tar­tış­ma­la­rı ör­nek ola­rak ve­ri­le­bi­lir; bun­la­r ön­ce ni­tel bi­çim­de gün­de­me ge­ti­ri­lir ve da­ha son­ra ay­rın­tı­la­rıy­la­ ge­liş­ti­ri­lir.
Da­ha ça­lış­kan öğ­ren­ci­le­ri he­def­le­mek­le bir­lik­te, ek tar­tış­ma­la­rı­ ve yan uy­gu­la­ma­la­rı sı­kı­cı bu­lan ve ders­ler­de­ki mal­ze­me­nin­ ço­ğu­nu öğ­re­ne­me­ye­ce­ği­ni dü­şü­­nen öğ­ren­ci­le­re de­ özen gös­ter­dim. Ders­ler­de, böy­le öğ­ren­ci­ler için de, en azın­da­n on­la­rın ala­bi­le­cek­le­ri te­mel ve öz bil­gi­ler ol­sun is­te­dim. Her şe­yi


an­la­ma­dı­lar­sa bi­le uma­rım si­nir­len­me­miş­ler­dir. Her şe­yi an­la­mış ol­duk­la­rı­nı san­mı­yo­rum, yi­ne de işin özü­nü­ ve en do­lay­sız yan­la­rı­nı an­la­mış­lar­dır. Kuş­ku­suz, ne­le­ri­n e­sas te­orem­ler ve mer­ke­zi fi­kir­ler ve ne­le­rin­se çok ile­ri ko­nu­lar­ ve uy­gu­la­ma­lar ol­du­ğu­nu gör­me­le­ri on­la­rın ze­kâ­sı­na ­kal­mış­tır; bel­ki bu­nu an­cak son­ra­ki yıl­lar­da an­lar­lar.
Bu ders­le­ri ve­rir­ken cid­di bir zor­luk şu ol­du: Der­sin ve­ri­liş­ bi­çi­miy­le il­gi­li ola­rak, öğ­ren­ci­ler­den öğ­re­tim gö­rev­li­si­ne­ der­sin na­sıl geç­ti­ği­ni gös­te­re­cek hiç­bir tep­ki gel­me­di. Bu ger­çek­ten de önem­li bir so­run­dur ve ben ders­le­rin ger­çek­ten­ ne ka­dar iyi geç­ti­ği­ni an­la­ya­ma­dım. Bü­tün her şey esa­sın­da­ bir de­ney­di. Ay­nı şe­yi tek­rar yap­say­dım, ay­nı bi­çim­de yap­maz­dım. Uma­rım onu tek­rar yap­mak zo­run­da kal­mam! Yi­ne de sa­nı­rım ilk yıl­da fi­zik­le il­gi­li her şey ol­duk­ça do­yu­ru­cu­ şe­kil­de hal­le­dil­di.
İkin­ci yıl pek tat­min ol­ma­dım. İkin­ci yı­lın ilk kıs­mın­da­ elekt­rik ve man­ye­tiz­ma­yı­ iş­ler­ken, ger­çek­ten eş­siz ya da­ fark­lı hiç­bir an­la­tım yo­lu –alı­şıl­mı­şın dı­şın­da özel ola­rak­ da­ha he­ye­can ve­ri­ci bir yol– dü­şü­ne­me­dim. Böy­le­ce elekt­rik­ ve man­ye­tiz­ma ders­le­rin­de pek bir şey yap­tı­ğı­mı san­mı­yo­rum. İkin­ci yı­lın so­nu­na doğ­ru, elekt­rik ve man­ye­tiz­ma­dan­ son­ra, esas ola­rak te­mel kip­ler, di­füz­yon denk­le­mi­nin çö­züm­le­ri, tit­re­şen sis­tem­ler, dik fonk­si­yon­lar gi­bi şey­le­re baş­la­yıp­ ge­nel­de “fi­zi­ğin ma­te­ma­tik­sel yön­tem­le­ri de­nen ilk aşa­ma­la­rı­ ge­liş­ti­re­rek mad­de­nin özel­lik­le­ri üze­ri­ne bi­raz da­ha­ faz­la ders­ler ver­me­yi da­ha baş­lan­gıç­ta ka­fa­ma koy­muş­tum. Geç­mi­şe ba­ka­rak, sa­nı­rım ki, bu der­si tek­rar ver­sey­dim, yi­ne bu öz­gün dü­şün­ce­ye ge­ri gi­der­dim. Fa­kat bu der­si tek­rar ver­mem p­lan­lan­ma­dı­ğı için, bir ku­an­tum me­ka­ni­ği­ne gi­riş der­si ­ver­me­yi de­ne­me­min iyi bir fi­kir ola­bi­le­ce­ği öne­ril­di; bunu III. Cilt’­te bu­la­cak­sı­nız.
Ana da­lı fi­zik olan öğ­ren­ci­le­rin ku­an­tum me­ka­ni­ği içi­n ü­çün­cü yıl­la­rı­na ka­dar bek­le­me­le­ri ge­re­kir. Öte yan­dan, bi­zim ­ders­le­ri­miz­de­ki öğ­ren­ci­le­rin ço­ğu, fi­zi­ği, esas il­gi alan­la­rı­ olan di­ğer dal­la­ra te­mel ol­sun di­ye okur­lar. Ama ku­an­tum­ me­ka­ni­ği­ni öğ­ren­me­nin ola­ğan yo­lu uzun­ca za­ma­n is­te­di­ği için, bu öğ­ren­ci­le­rin bü­yük ço­ğun­lu­ğu bu ko­nu­yu­ ne­re­dey­se ala­ma­ya­cak du­rum­da­dır. Yi­ne de ger­çek ku­an­tu­m uy­gu­la­ma­la­rın­da –özel­lik­le de, elekt­rik mü­hen­dis­li­ği ve kim­ya­gi­bi da­ha kar­ma­şık uy­gu­la­ma­lar­da– di­fe­ran­si­yel denk­lem yak­la­şı­mı­nın tam me­ka­niz­ma­sı za­ten kul­la­nıl­maz. Bu ne­den­le­ ku­an­tum me­ka­ni­ği­nin il­ke­le­ri­ni par­ça­lı di­fe­ran­si­yel­ denk­lem­le­rin bi­lin­me­si­ni ge­rek­tir­me­ye­cek şe­kil­de an­lat­ma­ya ­ça­lış­tım. Bir fi­zik­çi­ye bi­le ku­an­tum me­ka­ni­ği­ni böy­le ters­ tarz­da sun­mak –ders­le­rin ken­di­le­rin­de gö­rü­ne­bi­le­cek çe­şit­li­ ne­den­ler­le– sa­nı­rım il­ginç bir de­ne­yim­dir. Bu­nun­la bir­lik­te, ku­an­tum me­ka­ni­ği kıs­mın­da­ki de­ney­le­rin tam ba­şa­rı­lı ol­ma­dı­ğı­nı­ zan­ne­di­yo­rum; bü­yük öl­çü­de bu­nun ne­de­ni, so­nun­da­ ye­ter­li za­ma­nı­mın ol­ma­ma­sıy­dı (ör­ne­ğin ener­ji bant­la­rı ve­ gen­lik­le­rin uzay­sal ba­ğım­lı­lı­ğı gi­bi ko­nu­lar­la tam an­la­mıy­la­ uğ­raş­mak için üç ya da dört ders da­ha yap­mam ge­re­kir­di). Üs­te­lik, da­ha ön­ce bu ko­nu­yu bu şe­kil­de hiç sun­ma­mış­tım; bu ne­den­le öğ­ren­ci­den tep­ki gel­me­me­si de özel­lik­le cid­diy­di. Şim­di ku­an­tum me­ka­ni­ği­nin da­ha son­ra ve­ril­me­si ge­rek­ti­ği­ne ­ina­nı­yo­rum. Bel­ki bu der­si bir gün tek­rar ver­me şan­sı­nı­ ya­ka­la­rım. O za­man onu da­ha doğ­ru ya­pa­rım.
Prob­lem­le­rin na­sıl çö­zü­le­ce­ği hak­kın­da ders­le­rin ol­ma­yı­şı­nın ­ne­de­ni, uy­gu­la­ma sa­at­le­ri­nin var olu­şu­dur. Ger­çi ilk­ yıl­da prob­lem­le­rin na­sıl çö­zü­le­ce­ği­ne da­ir üç ders koy­muş­tum, ama on­lar ki­ta­ba ek­len­me­di. Dö­nen sis­tem­ler der­si­ni­n ar­dın­dan mut­la­ka ge­len ey­lem­siz gü­dü­me ait (ro­ket vb için) bir ders de var­dı; ama o ne ya­zık ki at­lan­dı. Be­şin­ci ve al­tın­cı­ ders­ler­se, be­nim şe­hir dı­şın­da ol­du­ğum sı­ra­da, Matthew Sands ta­ra­fın­dan ve­ril­miş­tir.
Kuş­ku­suz asıl so­ru, bu de­ne­yi­min ne den­li ba­şa­rı­lı ol­du­ğu­dur. Öğ­ren­ci­ler­le ça­lış­mış olan ar­ka­daş­la­rı­mın ço­ğu­ ba­na ka­tıl­ma­sa­lar da, be­nim ken­di gö­rü­şüm kö­tüm­ser­dir. Öğ­ren­ci­le­re çok özen gös­ter­di­ği­mi san­mı­yo­rum. Öğ­ren­ci­le­rin ­ço­ğun­lu­ğu­nun sı­nav­lar­da­ki so­ru­la­rı hal­let­me tarz­la­rı­na ­ba­kın­ca, sis­te­min ba­şa­rı­sız kal­dı­ğı­nı dü­şü­nü­yo­rum. Kuş­ku­suz, ar­ka­daş­la­rı­mın be­lirt­ti­ği­ne gö­re, tüm ders­ler­de he­men ­he­men her şe­yi an­la­yan, ko­nu­la­rın iş­le­ni­şin­de çok ak­tif ro­l alan ve pek çok ko­nu­da müt­hiş he­ye­can ve il­gi gös­te­ren bir­ ya da iki dü­zi­ne ka­dar öğ­ren­ci var­dı. Bun­lar şim­di sa­nı­rım­ fi­zik­te bi­rin­ci-de­re­ce­den te­mel bil­gi­ye sa­hip­ler ve be­nim de ­za­ten ulaş­mak is­te­dik­le­rim bun­lar­dı. Ama o za­man, “öğ­re­tim ­gü­cü­nün et­kin­li­ği pek na­dir gö­rü­lür; an­cak şu mut­lu ye­te­nek­li­le­re­ ya­rar, ki on­la­ra da öğ­re­tim ne­re­dey­se ge­rek­siz­dir.” (Gib­bon)
Yi­ne de hiç­bir öğ­ren­ci­yi ta­ma­mıy­la ar­ka­da bı­rak­ma­k is­te­me­dim. Öğ­ren­ci­le­re ya­rar­lı ol­ma­nın bir yo­lu, sa­nı­rım­ ders­ler­de­ki ba­zı dü­şün­ce­le­ri ay­dın­la­ta­bi­le­cek prob­lem set­le­ri­ni ge­liş­tir­me­ye da­ha faz­la özen gös­ter­mek­tir. Prob­lem­ler, ders­ler­ de an­la­tı­lan­la­rı ta­mam­la­mak, ser­gi­le­nen dü­şün­ce­le­ri­ da­ha ger­çek­çi, da­ha tam ve da­ha akıl­da ka­lı­cı kıl­mak için iyi­ bir fır­sat­tır.
Bu­nun­la bir­lik­te, sa­nı­yo­rum ki bu eği­tim prob­le­mi­ne, bi­r öğ­ren­ciy­le iyi bir öğ­ret­men ara­sın­da sa­de­ce doğ­ru­dan ki­şi­sel­ bir iliş­ki ol­du­ğu za­man –öğ­ren­ci­nin dü­şün­ce­le­ri tar­tış­tı­ğı, ko­nu­la­rı dü­şün­dü­ğü ve ko­nu­lar hak­kın­da ko­nuş­tu­ğu bi­r or­ta­mın oluş­ma­sı ha­lin­de– en iyi öğ­re­ti­min ya­pı­la­bi­le­ce­ği­ni ­an­la­ma­nın dı­şın­da baş­ka hiç­bir çö­züm yok­tur. Ders­te sa­de­ce­ otu­ra­rak ya da sa­de­ce ve­ri­len prob­lem­le­ri çö­ze­rek çok şe­y öğ­ren­mek ola­nak­sız­dır. Fa­kat bi­zim mo­dern ça­ğı­mız­da ye­tiş­ti­ri­le­ce­k o ka­dar çok öğ­ren­ci­miz var ki ide­al yön­te­min ye­ri­ne ko­na­cak bir baş­ka yol bul­ma­ya ça­lış­ma­mız ge­re­ki­yor. Bel­ki­ be­nim ders­le­rim bu­na bir kat­kı ya­pa­bi­lir. Bel­ki bi­rey­sel öğ­ret­men­le­rin­ ve öğ­ren­ci­le­rin bu­lun­du­ğu ba­zı kü­çük yer­ler­de, bu öğ­ren­ci­ler ders­ler­den bi­raz esin ya da ba­zı fi­kir­ler edi­ne­bi­lir­ler. Bel­ki de ko­nu­la­rı dü­şü­nür­ken eğ­le­ne­cek­ler ya da­ ba­zı dü­şün­ce­le­ri da­ha faz­la ge­liş­tir­me­ye baş­la­ya­cak­lar­dır.

Ha­zi­ran 1963
Ric­hard P. Feyn­man



ÖNSÖZ

Bu ki­tap 1961-62 aka­de­mik yı­lın­da Ca­li­for­ni­a Tek­no­lo­ji Ens­ti­tü­sün­de (Cal­tech) Prof. R.P. Feyn­man ta­ra­fın­dan gi­riş fi­zi­ği der­si ola­rak ve­ril­miş olan bir kon­fe­rans­lar di­zi­si­ne da­yan­mak­ta­dır; tüm Cal­tech bi­rin­ci ve ikin­ci sı­nıf öğ­ren­ci­le­ri­nin al­dı­ğı iki-yıl­lık gi­riş der­si­nin ilk yı­lı­nı kap­sa­mak­ta­dır; ikin­ci yı­lı kap­sa­yan ben­zer bir di­zi de1962-63’te bu­nun pe­şin­den gel­miş­ti. Kon­fe­rans­lar, dört-yıl­lık prog­ram için­de, gi­riş der­si­nin te­mel­den göz­den ge­çi­ri­li­şi­nin ana par­ça­sı­nı oluş­tur­mak­ta­dır.
Te­mel bir göz­den ge­çir­me ih­ti­ya­cı, hem son yıl­lar­da fi­zi­ğin hız­la ge­liş­me­sin­den ve hem de li­se ma­te­ma­tik ders­le­ri­nin içe­ri­ğin­de­ki iyi­leş­tir­me­le­rin bir so­nu­cu ola­rak üni­ver­si­te­ye baş­la­yan bi­rin­ci sı­nıf öğ­ren­ci­le­ri­nin ma­te­ma­tik­sel be­ce­ri­ler­de dü­zen­li bir yük­sel­me gös­ter­me­le­ri ger­çe­ğin­den or­ta­ya çık­mış­tı. Bu iyi­le­şen ma­te­ma­tik bil­gi­sin­den ya­rar­lan­ma ve ay­rı­ca ders­le­ri id­di­alı, il­gi çe­ki­ci ve gün­cel fi­zi­ği da­ha faz­la tem­sil edi­ci ha­le ge­tir­mek için ye­ter­li mo­dern ko­nu­la­rı sun­ma ümi­di­ne ka­pıl­dık.
Han­gi mal­ze­me­le­re yer ve­ril­me­si ve on­la­rın na­sıl su­nul­ma­sı üze­ri­ne çe­şit­li dü­şün­ce­ler üret­mek için, göz­den ge­çi­ril­miş bir ders için ko­nu tas­lak­la­rı for­mun­da fi­kir­ler öner­mek üze­re çok sa­yı­da fi­zik bö­lü­mü teş­vik edil­miş­ti. Bun­la­rın bir­ço­ğu gö­rü­şe su­nul­muş, ada­ma­kıl­lı ve eleş­ti­ren bi­çim­de tar­tı­şıl­mış­tı. Der­sin te­mel­den ye­ni­len­me­si­nin ne sa­de­ce fark­lı bir ders ki­ta­bı­nı be­nim­se­ye­rek ne de baş­tan bir ki­tap ya­za­rak ba­şa­rı­la­ma­ya­ca­ğı ko­nu­sun­da ne­re­dey­se he­men uz­la­şıl­mış­tı; ye­ni ders haf­ta­da iki ya da üç kez su­nu­la­cak bir kon­fe­rans­lar di­zi­si üze­ri­ne odak­lan­ma­lıy­dı; ge­rek­li ki­tap mal­ze­me­si da­ha son­ra ders ge­liş­tik­çe ikin­ci bir iş­lem ola­rak üre­ti­le­bi­lir­di ve uy­gun la­bo­ra­tu­ar de­ney­le­ri de ders mal­ze­me­le­ri­ne uya­cak şe­kil­de dü­zen­le­ne­bi­lir­di. Bu­na uy­gun ola­rak, der­sin ka­ba bir tas­la­ğı ku­rul­muş­tu, fa­kat bu­nun nok­san ve ge­çi­ci ol­du­ğu iti­raf edil­miş­ti ve as­lın­da ders­le­ri ha­zır­la­ma­yı üst­le­nen kim ise onun ta­ra­fın­dan önem­li öl­çü­de dü­zel­til­me­si ge­re­ki­yor­du.
So­nun­da der­sin ha­ya­ta ge­çi­ril­me­si yön­te­miy­le il­gi­li çe­şit­li plan­lar ele alın­mış­tı. Bu plan­lar ge­nel­de ol­duk­ça ben­zer­di, top­lam yü­kü si­met­rik ve eşit şe­kil­de bö­lü­şe­cek N ele­ma­nın or­tak ça­ba­sı­nı içer­mek­tey­di: Her ki­şi mal­ze­me­nin, ve­ri­le­cek ders­le­rin ve ya­zı­la­cak ders ki­ta­bı ma­ter­ya­li­nin 1/N ‘sin­den so­rum­lu ola­cak­tı. Bu­nun­la bir­lik­te, ye­ter­li per­so­ne­lin bu­lu­na­ma­ma­sı ve mün­fe­rit ka­tı­lım­cı­la­rın ken­di ki­şi­lik ve fel­se­fe­le­rin­de­ki fark­lı­lık­lar ne­de­niy­le ay­nı gö­rüş açı­sı­nın sağ­lan­ma­sı güç­lü­ğü, böy­le plan­la­rı iş­le­mez kıl­mış­tı.
Pro­fe­sör Sands’ın ye­rin­de il­ha­mıy­la, as­lın­da bi­zim sırf ye­ni ve fark­lı bir fi­zik der­si de­ğil de muh­te­me­len eşi ve ben­ze­ri ol­ma­yan bir ders ya­rat­ma araç­la­rı­na sa­hip ol­du­ğu­muz an­la­şıl­mış­tı. O Pro­fe­sör R.P. Feyn­man’ın kon­fe­rans­la­rı ha­zır­la­yıp ver­me­si­ni ve bun­la­rın tey­be kay­de­dil­me­si­ni öner­miş­ti. Bun­la­rın dö­nüş­tü­rü­lüp ya­zıl­ma­sı ve dü­zel­til­me­siy­le ye­ni der­sin ki­tap­la­rı oluş­muş ola­cak­tı. Be­nim­sen­miş olan plan esas ola­rak buy­du.
Ge­rek­li dü­zelt­me­le­rin az ol­ma­sı, da­ha çok şe­kil­le­ri te­min et­mek ile nok­ta­la­ma ve gra­mer kont­ro­lün­den iba­ret ol­ma­sı bek­len­mek­tey­di; ya­rı-za­man­lı ta­ban­da bir ya da iki li­san­süs­tü öğ­ren­ciy­le ya­pı­la­bi­lir­di bu. Ama ne ya­zık ki bu bek­len­ti çok kı­sa ömür­lü ol­du. As­lın­da, ko­nu­nun ye­ni­den dü­zen­len­me­si ya da göz­den ge­çi­ril­me­si ol­ma­sa bi­le ‒ki bu ba­zen ge­rek­mek­tey­di‒ bi­re­bir kay­dı oku­nur for­ma dö­nüş­tür­mek bü­yük bir dü­zelt­me ope­ras­yo­nuy­du. Üs­te­lik, bu bir tek­nik edi­tö­rün ya da bir li­san­süs­tü öğ­ren­ci­si­nin işi de­ğil­di; pro­fes­yo­nel bir fi­zik­çi­nin ders ba­şı­na on ile yir­mi sa­at­lik ya­kın dik­ka­ti­ni ge­rek­ti­rir­di!
Mal­ze­me­yi öğ­ren­ci­le­rin el­le­ri­ne müm­kün ol­du­ğun­ca kı­sa sü­re­de ver­me ge­re­ğiy­le bir­lik­te, dü­zelt­me işi­nin zor­lu­ğu, ya­pıl­ma­sı el­zem olan mal­ze­me­nin “par­la­tıl­ma­sı” mik­ta­rı üze­ri­ne ke­sin bir li­mit koy­muş­tu; böy­le­ce tam bi­ti­ril­miş mal­ze­me­den zi­ya­de, der­hal kul­la­nı­la­bi­le­cek baş­lan­gıç ni­te­li­ğin­de fa­kat tek­nik ola­rak da doğ­ru ürü­ne yö­nel­me­ye zor­lan­mış­tık. Öğ­ren­ci­le­ri­miz için da­ha faz­la kop­ya­ya olan acil ih­ti­yaç ve baş­ka ens­ti­tü­ler­den öğ­re­tim ele­man­la­rı ve öğ­ren­ci­ler ta­ra­fın­dan ce­sa­ret­len­di­ri­ci il­gi ne­de­niy­le, as­la ol­ma­ya­bi­le­cek da­ha faz­la ye­ni­le­me ve dü­zelt­me için bek­le­mek ye­ri­ne, ders mal­ze­me­le­ri­ni ilk hal­le­riy­le bas­ma­ya ka­rar ver­dik. Mal­ze­me­le­rin ta­mam­lan­ma­sı, düz­gün­leş­ti­ril­me­si ya da man­tık­sal açı­dan dü­ze­ne so­kul­ma­sı gi­bi ha­yal­le­re ka­pıl­ma­dık; as­lın­da, ya­kın ge­le­cek­te­ki za­man­da bir­kaç kü­çük dü­zelt­me pla­nı­mız var­dı ve bu­nun ya­pı ya da içe­rik­te ­sta­tik ha­le gel­me­ye­ce­ği­ni umu­yor­duk.
Der­sin esas önem­li kıs­mı­nı oluş­tu­ran kon­fe­rans­la­ra ila­ve­ten, öğ­ren­ci­le­rin de­ne­yim ve be­ce­ri­le­ri­ni ge­liş­ti­re­cek uy­gun alış­tır­ma­lar ve la­bo­ra­tu­ar­da ders mal­ze­me­le­riy­le ilk el­den te­mas sağ­la­ya­cak uy­gun de­ney­ler te­min et­me­ye de ge­rek var­dı. Bu hu­sus­la­rın hiç­bi­ri, kon­fe­rans mal­ze­me­si ka­dar ile­ri bir du­ru­ma ge­le­me­di, ama ha­tı­rı sa­yı­lır de­re­ce­de iler­le­me sağ­lan­dı. Ba­zı alış­tır­ma­lar kon­fe­rans­lar iler­le­dik­çe ha­zır­lan­dı ve bun­lar ge­le­cek yı­la ge­niş­le­til­di ve ar­tı­rıl­dı. Bu­nun­la bir­lik­te, öğ­ren­ci­nin kul­la­nı­ma ha­zır mu­az­zam gü­cü iyi­ce fark et­me­si için alış­tır­ma­la­rın ye­ter­li çe­şit­li­li­ğe ulaş­tı­ğı ve ders mal­ze­me­si­nin uy­gu­la­ma­sın­da de­rin­lik ka­zan­dı­ğı ko­nu­sun­da tat­min ol­ma­dı­ğı­mız­dan, alış­tır­ma­lar da­ha sık göz­den ge­çir­me ve ye­ni­le­me­yi teş­vik için pek ka­lı­cı ol­ma­yan bir form­da ay­rı ay­rı ba­sı­lı­yor­du.
Pro­fe­sör H. V. Ne­her ta­ra­fın­dan ye­ni ders için çok sa­yı­da de­ney dü­zen­len­di. Bun­la­rın ara­sın­da, gaz yas­tı­ğıy­la aşı­rı de­re­ce­de dü­şük sür­tün­me gös­te­ren bir­kaç de­ney var­dı: Ye­ni bir doğ­ru­sal ha­va olu­ğu, bir-bo­yut­lu ha­re­ke­tin, çar­pış­ma­la­rın ve har­mo­nik ha­re­ke­tin sa­yı­sal öl­çüm­le­ri­ni ya­pa­bi­li­yor­du. Ha­va-des­tek­li, ha­va-ba­sınç­lı bir Maxwell to­pa­cıy­la, iv­me­li dön­me ha­re­ke­ti ve ji­ros­kop pre­ses­yo­nu ve nü­tas­yo­nu in­ce­le­ne­bi­li­yor­du. Ha­tı­rı sa­yı­lır bir sü­re­de ye­ni la­bo­ra­tu­ar de­ney­le­ri­nin ge­liş­ti­ril­me­si­nin sür­dü­rül­me­si ümit edi­li­yor­du.
Göz­den ge­çir­me ve ye­ni­le­me prog­ra­mı Prof. R. B. Le­igh­ton, Prof. H. V. Ne­her ve Prof. M. Sands’ın yö­ne­ti­mi al­tın­day­dı. Prog­ra­ma res­men ka­tı­lan­lar Fi­zik, Ma­te­ma­tik ve Ast­ro­no­mi Bö­lü­mün­den Prof. R. P. Feyn­man, Prof. G. Ne­uba­uer, Prof. R. M. Sut­ton, Prof. H. P. Stab­ler, Prof. F. St­rong ve Prof. R. Vogt, Mü­hen­dis­lik Bi­lim­le­ri Bö­lü­mün­den Prof. T. Ca­ug­hey, Prof. M. Ples­set ve Prof. C. H. Wilts idi. Göz­den ge­çir­me prog­ra­mı­na kat­kı ya­pan tüm ki­şi­le­rin de­ğer­li yar­dım­la­rı­nı şük­ran­la ifa­de ede­riz. Özel­lik­le Ford Vak­fı­na min­net­ta­rız, onun pa­ra­sal yar­dı­mı ol­mak­sı­zın bu prog­ram ger­çek­leş­ti­ri­le­mez­di.
Ro­bert B. Leighton
Temmuz,








YORUM EKLE

Hiç yorum yok

Kaydol: Kayıt Yorumları ( Atom )